Ίσως η καρδιά τους να ήταν στο σωστό μέρος, ίσως όχι. Όπως και να ‘χει, αυτές είναι μερικές από τις δυνατότερες υποψηφιότητες για το βραβείο «χειρότερης προσπάθειας προσφοράς αναπτυξιακής βοήθειας από την εποχή της αποικιοκρατίας».
Ένα εκατομμύριο μπλουζάκια για την Αφρική
Προσπάθειες σαν κι αυτή έχουν όνομα στους κύκλους διεθνούς βοήθειας και είναι SWEDOW, δηλαδή πράγματα που δε θέλουμε, από τα αρχικά των λέξεων της φράσης: “stuff we don’t want”. Ο Τζέισον Σάντλερ(Jason Sadler), ο οποίος είχε την ιδέα παραδεχόταν ότι δεν είχε επισκεφθεί ποτέ την Αφρική και δεν είχε εργαστεί ποτέ σε φιλανθρωπικά ή αναπτυξιακά προγράμματα ποτέ, αλλά νοιαζόταν πολύ και έτσι σκέφτηκε να στείλει ένα εκατομμύριο δωρεάν μπλουζάκια στην Αφρική, ώστε να βοηθήσει τους ανθρώπους εκεί.
Μέσα σε μερικές εβδομάδες ο Τζέισον βρέθηκε στο στόχαστρο του συνόλου του κόσμου της ανθρωπιστικής και αναπτυξιακής βοήθειας. Από μπλόγκερς του καναπέ μέχρι έμπειροι οικονομολόγοι επιτέθηκαν στο όνειρό του, μέχρι που το εγχείρημα βρέθηκε σε παύση. Τον Ιούλιο του 2010 ο Τζέισον εγκατέλειψε το όνειρό του και κάπου στην Αφρική κάποια οικονομία αναστέναξε με ανακούφιση.
Γιατί ήταν τόσο κακή ιδέα;
Αρχικά, είναι συζητήσιμο αν πραγματικά υπάρχει ανάγκη για μπλουζάκια στην Αφρική. Πρακτικά πουθενά όπου οι άνθρωποι επιθυμούν να αποκτήσουν μπλούζες δεν έχουν τη δυνατότητα να τις αγοράσουν. Η επιθυμία να δωρίσει κανείς μπλούζες είναι κλασική περίπτωση κάποιου που έχει κάτι που θέλει να δωρίσει και να υποθέτει ότι υπάρχει ανάγκη γι’αυτό. Απλά και μόνο επειδή έχεις ένα πολύ μεγάλο σφυρί δε σημαίνει ότι όλα στον κόσμο είναι καρφί.
Επιπλέον, το να πετάς ένα εκατομμύριο δωρεάν μπλουζάκια είναι μη αποδοτικό. Το κόστος της μεταφοράς τους είναι κοντά στο κόστος της παραγωγής τους. Κάτι τέτοιο αποτελεί τρομερή σπατάλη. Αν ήθελες να δώσεις μπλουζάκια στον κόσμο, θα ήταν πολύ πιο οικονομικό να αναλάβεις το κόστος της παραγωγής τους τοπικά, δίνοντας ταυτόχρονα ώθηση στις ήδη υπάρχουσες τοπικές οικονομίες.
Και έτσι ερχόμαστε στο τρίτο σημείο κριτικής του προγράμματος. Όταν οι άνθρωποι στην κοινωνία-στόχο έχουν ήδη μία οικονομία που λειτουργεί μερικώς με την πώληση και μεταποίηση των προϊόντων που θέλεις να δωρίσεις (στην περίπτωση αυτή μπλουζάκια), τότε η δωρεά τους αποτελεί μία οικονομική βόμβα. Γιατί να αγοράσει κανείς ένα μπλουζάκι, όταν μπορεί να το αποκτήσει δωρεάν; Γιατί να το ράψεις αν μπορείς απλά να το πετάξεις και να πάρεις ένα άλλο δωρεάν; Κατά τη διαδικασία αυτή, όλοι όσοι εμπλέκονταν στην παραγωγή και μεταποίηση μπλουζών, βρίσκονται άνεργοι ξαφνικά και ανίκανοι να διοχετεύσουν οι ίδιοι ή οι οικογένειές τους χρήματα πίσω στην τοπική οικονομία.
Η Εκστρατεία της TOMS Αγόρασε-Ένα-Δώρισε-Ένα
Κρατώντας την παραπάνω κριτική υπόψη, η εταιρεία παραγωγής παπουτσιών TOMS δημιούργησε μία σειρά παπουτσιών βασιζόμενη στην ιδέα ότι κάθε φορά που αγοραζόταν ένα ζευγάρι παπουτσιών στον ανεπτυγμένο κόσμο, ένα άλλο ζευγάρι δωριζόταν σε ένα παιδί σε οικονομική δυσχέρεια στον αναπτυσσόμενο κόσμο. Τρείς μήνες μετά την εγκατάλειψη της εκστρατείας «ένα εκατομμύριο μπλουζάκια για την Αφρική», η TOMS γιόρταζε την αποστολή ενός εκατομμυρίου παπουτσιών στους μη προνομιούχους και συνεχίζει να το κάνει.
Και ενώ πιθανότατα πιο πολλοί άνθρωποι στον κόσμο χρειάζονται παπούτσια σε σχέση με μπλούζες (αν και αυτό είναι συζητήσιμο), η εταιρεία TOMS έχει υποστεί ευρύτατη κριτική για τη δωρεά παπουτσιών σε περιοχές που διαφορετικά θα υπήρχαν εργαζόμενοι, οι οποίοι θα πληρώνονταν για να τα φτιάχνουν.
Κι ενώ η δωρεά ενός ζευγαριού παπουτσιών βοηθάει στη αντιμετώπιση της ξυπολυσιάς, δε βοηθάει τη φτώχια.
Επιπλέον, η καμπάνια της ΤΟΜS , όπως και με τα μπλουζάκια, αποτυγχάνει στο να προσδιορίσει ότι δεν πρόκειται για πρόβλημα έλλειψης παπουτσιών ή μπλουζών, αλλά πρόβλημα φτώχιας. Η ξυπολησιά, δεν είναι παρά ένα σύμπτωμα ενός μεγαλύτερου και πολύ πιο πολύπλοκου προβλήματος και αν και η δωρεά ενός ζευγαριού παπουτσιών βοηθάει με την αντιμετώπιση της ξυπολυσιάς, δε βοηθάει με το πρόβλημα της φτώχιας.
Η δημιουργία θέσεων εργασίας είναι κάτι που βοηθάει με την αντιμετώπιση της φτώχιας, για παράδειγμα θέσεις σε επιχειρήσεις που κατασκευάζουν πράγματα όπως παπούτσια, αλλά η TOMS δεν κατασκευάζει τα παπούτσια της στην Αφρική, τα κατασκευάζει στην Κίνα, όπου είναι υποθετικά φθηνότερο να παράγονται δύο ζευγάρια παπούτσια και να δωρίζεται το ένα σε μία κοινωνία με μεγαλύτερη ανάγκη.
Τα αποτελέσματα αυτού του συστήματος περιγράφονται λεπτομερώς από τον Ζιζέκ, ο οποίος, όπως περιγράφει ότι σε μια παγκόσμια κλίμακα η TOMS (και άλλες εταιρείες με παρόμοια πολιτική δωρεών) είναι απασχολημένες να κατασκευάζουν τις υποδομές εκμετάλλευσης και οικονομικής ανισότητας, προσποιούμενες ταυτόχρονα ότι με το να προσφέρουν φιλανθρωπία κάνουν κάτι για να διορθώσουν το πρόβλημα. Αυτό δε θα γίνει, αλλά θα δώσει στους ανθρώπους παπούτσια.
Ο κήρυκας με το οπλοπολυβόλο
Η κριτική γύρω από τον Τζέισον και την TOMS και άλλους σαν κι αυτούς τείνουν να αποτελούν λόγο για ιδεολογική και οικονομική ανησυχία. Εντούτοις, το πρόβλημα με τον Σαμ Τσάιλντερς (Sam Childers), τον κήρυκα με το οπλοπολυβόλο, είναι αρκετά πιο προφανή, καθώς πρόκειται για ένα επικίνδυνο και τρελό παράδειγμα.
Μετά από μία δύσκολη νεαρή ηλικία στις Ηνωμένες Πολιτείες καις μερικά χρόνια στη φυλακή, ο Τσάιλντερς ξεκίνησε το ιεραποστολικό του έργο στο Σουδάν, με σκοπό να βοηθήσει τους κατοίκους της χώρας να ξεπεράσουν τις πληγές του πολέμου. Εκεί, θα έπαιρνε διαταγή από τον θεό να φτιάξει ένα ορφανοτροφείο για τα παιδιά της τοπικής κοινωνίας και παρεμπιπτόντως θα ξεκινούσε ένοπλη αντίσταση ενάντια στον Αντιστασιακό Στρατό του Κυρίου (Lord’s Resistance Army), μια ομάδα που τρομοκρατούσε την περιοχή. Με ένα ΑΚ-47 και μία βίβλο, ο Σαμ θα διακήρυττε την οργή του θεού και θα διέσωζε παιδιά που είχαν απαχθεί για μερικά χρόνια.
Φανταστείτε τον Ράμπο με γενειάδα να κυνηγάει επαναστάτες στη σαβάνα και λίγο πολύ έχετε πιάσει το γενικό νόημα.
Όσο κι αν νοιάζεται κανείς και θέλει να βοηθήσει τις γυναίκες, τα παιδιά, τα χωριά, τους γορίλλες σε μία εμπόλεμη ζώνη, προσπαθώντας να λύσει αυτό που ουσιαστικά πρόκειται για ένα πρόβλημα ένοπλης αυθαιρεσίας, δημιουργώντας μία νέα μικρής ένοπλη ομάδα, δεν πρόκειται να είναι ποτέ καλή ιδέα. Είναι σα να ρίχνεις πετρέλαιο σε ένα δάσος που καίγεται. Η ειρήνη και ένα ασφαλές μέλλον μακροπρόθεσμα για εκείνους που επλήγησαν από τη βία στο Νότιο Σουδάν, μπορεί να εξασφαλιστεί μόνο δια μέσου διπλωματικών συμφωνιών μεταξύ των ανδρών που είναι επικεφαλείς ομάδων που συνολικά απαρτίζονται από χιλιάδες ενόπλους πολεμιστές. Το να το παίζει κανείς Ράμπο, είναι κάτι που δε θα γινόταν ανεκτό στην Αφρική, όπως ακριβώς και στην Αμερική, από την οποία προερχόταν ο Τσάιλντερς.
Ο ράπερ 50 Cent θέτει προϋποθέσεις για να προσφέρει βοήθεια σε παιδιά στη Σομαλία
Όταν ο ράπερ 50 Cent επισκέφθηκε την πόλη Ντόλου στη Σομαλία κατόπιν πρόσκλησης του Παγκόσμιου Προγράμματος Επισίτησης (World Food Program), το ταξίδι είχε σαν στόχο τη διεθνή ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης με τον τρόπο που η Αντζελίνα Ζολί και ο Τζωρτζ Κλούνεϊ έκαναν για το Σουδάν και η Όπρα για τη Νότιο Αφρική. Μάλιστα υπάρχουν αρκετά παραδείγματα διασήμων που έχουν εδραιώσει δεσμούς με την Αφρική.
Αν αυτό ήταν μόνο ένα ταξίδι του ράπερ για να τραβήξει την προσοχή των αργοκίνητων παγκόσμιων ΜΜΕ στις πληγείσες περιοχές της Σομαλίας, τότε θα ήταν στην καλύτερη περίπτωση μία χρήσιμη εκστρατεία και στη χειρότερη ανούσια, αλλά υπάρχει και κάτι άλλο…
Αν σας «αρέσει» η σελίδα του Street King αναψυκτικού στο Facebook, τότε θα δωριστεί ένα γεύμα για ένα παιδί που το έχει ανάγκη. Αν η σελίδα λάβει ένα εκατομμύριο «like» μέχρι μια ορισμένη προθεσμία, θα δωριστεί επιπλέον άλλο ένα εκατομμύριο γεύματα.
Ας το αποδομήσουμε λοιπόν:
Αν σας αρέσει η σελίδα του 50 Cent – χωρίς ποτέ να αγοράσετε καν κάποιο προϊόν – ένα παιδί ταΐζεται υποθετικά στη Σομαλία.
Μπορούμε λοιπόν να συμπεράνουμε ότι υπάρχει κάπου ένας κουμπαράς γεμάτος δολάρια αφιερωμένος στην αγορά δωρεάν γευμάτων για παιδιά που τα έχουν ανάγκη. Συγκεκριμένα πρόκειται για τα χρήματα που αντιστοιχούν στο κόστος δύο εκατομμυρίων γευμάτων αν κανείς μετρήσει μόνο το εκατομμύριο από Like – γεύματα, συν τα επιπλέον πιθανά εκατομμύρια γεύματα από νέα Like.
Τα γεύματα αυτά, ενώ θα μπορούσαν να δωριστούν και έχουν υποθετικά προϋπολογιστεί δε θα δοθούν, εκτός και αν κάποιος πατήσει Like στη διαδικτυακή σελίδα του Street King.
Αυτό κυρίες και κύριοι, ονομάζεται εκβιασμός. Εντατικά φωτογραφημένος, ανθρωπιστικός ακτιβισμός. «Μπορώ να δωρίσω τόσα πολλά γεύματα σε αυτά τα πεινασμένα παιδιά, αλλά δε θα το κάνω εκτός κι αν μου δώσεις κάτι σε αντάλλαγμα».
Το κέρδος του να μετέχουν διασημότητες σε ανθρωπιστικές εκστρατείες είναι συχνά ότι επικεντρώνει την προσοχή των θαυμαστών τους και τη μηχανή των ΜΜΕ για μία περισσότερο ή λιγότερο σύντομη στιγμή, σε κάτι που συμβαίνει στον κόσμο. Από αυτό μπορεί να βγει το είδος της εμπάθειας και του ακτιβισμού που κάνει εκστρατείες όπως η εκστρατεία «Σώστε το Νταρφούρ» δυνατές. Η συνεισφορά των διασημοτήτων, εντούτοις, κρέμεται απ’το αν θα καταφέρουν με μεταφέρουν επιτυχώς την προσοχή που βρίσκεται πάνω τους στα ζητήματα που η εκάστοτε εκστρατεία θίγει. Όταν ένα ανθρωπιστικό ζήτημα γίνεται πλατφόρμα για την προώθηση ενός αναψυκτικού στην πλάτη όσων υποφέρουν, θα πρέπει να ντρεπόμαστε.
Περιορισμοί των δωρεών
Αυτή η παράμετρος δεν αναφέρεται τόσο σε κάποιο συγκεκριμένο οργανισμό ή κάποιο συγκεκριμένο γεγονός, αυτός είναι ένας περιορισμός πολιτικής που δεν είναι τόσο ευρέως γνωστός όσο θα έπρεπε. Όταν πολλές κυβερνήσεις δωρίζουν χρήματα ανθρωπιστικής βοήθειας σε χώρες που έχουν πληχθεί από καταστροφές, ή που απαιτούν μακροχρόνια βοήθεια, συχνά η βοήθεια αυτή έρχεται με έναν τεράστιο αστερίσκο:
Ένα σημαντικό μέρος από τα χρήματα που παρέχονται για τέτοιου είδους βοήθεια θα πρέπει να δαπανηθούν σε προϊόντα και υπηρεσίες που παρέχονται από προμηθευτές της χώρας – δωρητή.
Η πολιτική αυτή συνταγή, όχι μόνο είναι μη αποδοτική, αλλά επιπλέον μπορεί να οδηγήσει σε αποτελέσματα προφανούς γελοιότητας. Στο παράδειγμα των πλημμύρων του 2000 στη Μοζαμβίκη, βάση των μαρτυριών ενός εθελοντή εκστρατείας ιατρικής βοήθειας, οι μοναδικές μηχανές κατασκευασμένες στις ΗΠΑ που μπορούσε κανείς να προμηθευτεί άμεσα ήταν μηχανές Harley Davidson. Έτσι τρεις από τους εθελοντές της εκστρατείας κατέληξαν να τρέχουν μεταξύ ιατρικών σταθμών σαν κάποιο είδος ιατρικού Αγγέλου της Κολάσεως (Hell’s Angel). Εντυπωσιακό σα θέαμα, αλλά εντελώς μη αποδοτικό.
Ακόμα πιο ανησυχητικές είναι οι οικονομικές προεκτάσεις αυτού του τύπου της δωρίζω-και-χρεώνω-μετά δραστηριότητας. Όταν το χρηματικό ποσό μίας δωρεάς συνδέεται με προϊόντα και υπηρεσίες της χώρας-δωρητή, πολύ λιγότερα δαπανούνται στην ενίσχυση της οικονομίας της χώρας-δέκτη. Λιγότεροι από τους κατοίκους της χώρας-δέκτη της ανθρωπιστικής βοήθειας βρίσκουν εργασία και λιγότεροι τοπικοί οργανισμοί έχουν την ευκαιρία να επενδύσουν στην παροχή προϊόντων ανθρωπιστικής βοήθειας.
Το γεγονός αυτό έχει δύο αποτελέσματα: πρώτον κάτι που θα μπορούσε να αποτελεί επενδυτική ευκαιρία εξουδετερώνεται – αποκλειόμενη σε μία πολύ μικρότερη οικονομία-εντός-της-οικονομίας και δεύτερον, χωρίς την ευκαιρία για ανταγωνιστική τιμολόγηση των τοπικών προϊόντων, τα χρήματα δαπανούνται για την αγορά σχετικά ακριβών εισαγόμενων προϊόντων και υπηρεσιών.
Κάνοντας τη συσκευασία των γευμάτων ανθρωπιστικής βοήθειας ίδιο χρώμα με τη συσκευασία εκρηκτικών
Πιθανότατα το πιο καταστροφικό λάθος στην ιστορία της ανθρωπιστικής βοήθειας ήταν η απόφαση να έχει το ίδιο κίτρινο καναρινί χρώμα η συσκευασία ατομικών γευμάτων ανθρωπιστικής βοήθειας με τη συσκευασία εκρηκτικών πυρομαχικών.
Κάθε κίτρινή BLU-97 νάρκη έχει το μέγεθος ενός κουτιού από αναψυκτικό και είναι ικανή να σκοτώσει οποιονδήποτε εντός μίας ακτίνας 50 μέτρων και να τραυματίσει σοβαρά οποιονδήποτε εντός 100 μέτρων από το σημείο έκρηξης. Ένα παρόμοιο πακέτο είναι και εκείνο που περιέχει τροφή διατροφικής αξίας 2.000 θερμίδων με σκοπό την ανθρωπιστική βοήθεια.
Ήταν αναπόφευκτο για τους Αφγανούς, οι οποίοι έβρισκαν τα κίτρινα πακέτα στην ύπαιθρο να μπερδεύουν τα δύο. Τα παιδιά ιδιαίτερα, τα οποία συνήθως γνώριζαν λίγα ή καθόλου αγγλικά και ακόμα κι αν ήξεραν δε θα μπορούσαν να ξέρουν τι είναι το BLU-97, συχνά εξερευνούσαν τα κίτρινα πακέτα με τραγικές επιπτώσεις που ένας στρατηγός της Air Force χαρακτήρισε ως «ατυχείς».
Κάνοντας την Ανθρωπιστική Βοήθεια των ΗΠΑ – USAID ένα εργαλείο εξωτερική πολιτικής
Το 1990, την παραμονή του Πολέμου του Κόλπου, ο Πρέσβης της Υεμένης, Αμπντουλάχ Σαλέχ αλ-Αστάλ ψήφισε όχι στη χρήση βίας εναντίον του Ιράκ σε μία συνέλευση του Συμβουλίου Ασφαλείας. Ο πρέσβης των ΗΠΑ, Τόμας Πίκερινγκ πήγε προς τη θέση στην οποία καθόταν ο πρέσβης από την Υεμένη και δήλωσε «Αυτή ήταν η ακριβότερη αρνητική ψήφος που έριξες ποτέ». Αμέσως μετά η USAID σταμάτησε τη δράση και την οικονομική υποστήριξη στην Υεμένη.
Η USAID, παρά τις φαινομενικά καλές της προθέσεις ως μέλος της διεθνούς κοινότητας οργανώσεων ανθρωπιστικής βοήθειας, είναι βαθύτατα συμβιβασμένη ανάλογα με τις διαθέσεις της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ. Αντίθετα με οργανώσεις, όπως οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα που αυστηρά υπερασπίζονται την ουδετερότητά τους, η USAID έχει την τάση να προσφέρει τροφή και άλλου είδους βοήθεια σε συμφωνία με την πολιτική ατζέντα ομάδων, όπως είναι το Κογκρέσο και ο στρατός των ΗΠΑ.
Στην περίπτωση του στρατού, η USAID στο Αφγανιστάν συμμετείχε σε πολλές περιπτώσεις στην προσφορά ανθρωπιστικής βοήθειας σε συνεργασία με τις επιχειρήσεις του αμερικάνικού στρατού με σκοπό να χειριστούν προς όφελός τους την κοινή γνώμη των τοπικών πληθυσμών. Η δυστυχής παρενέργεια της σχέσης αυτής είναι ότι οι επιχειρήσεις της USAID αντιμετωπίζονται από εχθρικές δυνάμεις ως συμπληρωματικές των πολεμικών επιχειρήσεων του εχθρού και συνεπώς ως νόμιμους στόχους. Μία ακόμα ατυχής προέκταση είναι και το ότι άλλες ομάδες που προσφέρουν ανθρωπιστική βοήθεια με πολύ πιο ουδέτερη ατζέντα συχνά στοχοποιούνται με βάση τα ίδια επιχειρήματα με απαγωγές και άλλες επιθέσεις.
Ορισμένες φορές η κακή αναπτυξιακή βοήθεια είναι αποτέλεσμα κάποιου που νοιάζεται υπερβολικά, αλλά γνωρίζει πολύ λίγα. Άλλες φορές πρόκειται για ανθρώπους που θα έπρεπε να γνωρίζουν καλύτερα και είναι περισσότερο προσεκτικοί σε ότι αφορά τις επιπτώσεις των πράξεών τους. Άλλες πάλι φορές, πολιτικοί και αδίστακτοι επιχειρηματίες απλά εκμεταλλεύονται το ότι κάποιοι υποφέρουν για να πετύχουν τις επιδιώξεις τους. Όταν κάτι βασίζεται σε ένα υπόβαθρο καλών προθέσεων, είναι εύκολο να γελάσεις, αλλά όταν μία κακή ιδέα ακολουθείται μέχρι τέλους, τα αποτελέσματα μπορεί να είναι διαβολικά.
Πηγή: HYPERLINK «http://matadornetwork.com/change/7-worst-international-aid-ideas/» http://matadornetwork.com/change/7-worst-international-aid-ideas/
Μετάφραση: Μαρία Καμπούρη
