Τον Μιχάλη Μαραγκάκη δεν είχε τύχει να τον γνωρίσω από κοντά μέχρι εκείνη την Κυριακή το μεσημέρι. Γνώριζα μονάχα την ιστορία του. Το 1986 ήταν ο πρώτος Έλληνας που δήλωσε δημόσια την άρνησή του να καταταγεί στον ελληνικό στρατό για πολιτικούς λόγους. Καταδικάστηκε σε πέντε χρόνια φυλάκισης, πέρασε από ισάριθμες στρατιωτικές φυλακές, προχώρησε σε τρεις απεργίες πείνας έως ότου τελικά απελευθερωθεί το Δεκέμβριο του 1988. Ο αγώνας του δημιούργησε μαζικά κινήματα συμπαράστασης που ξεπέρασαν τα ελληνικά σύνορα -θέτοντας παράλληλα μια σειρά αιτημάτων στη ελληνική κοινωνία όπως η αποποινικοποίηση της άρνησης στράτευσης και η θέσπιση εναλλακτικών κοινωνικών υπηρεσιών. Σήμερα, εκείνο το πρώτο κίνημα αντιρρησιών συνείδησης, εκφράζεται από τον Σ.Α.Σ (Σύνδεσμο Αντιρρησιών Συνείδησης).
Συναντώ τον Μιχάλη στο κέντρο της Αθήνας. Είναι ένας άντρας με εντυπωσιακό παράστημα -το ύψος του αγγίζει τα δύο μέτρα. Διδάσκει σε ένα γυμνάσιο της Λευκάδας, φυσική, χημεία, βιολογία και γεωγραφία. Μου κάνει εντύπωση ο τρόπος που μιλά. Δίχως «κραυγές» και πολιτικές «κορώνες». Παρά με την έμφυτη ευγένεια του ανθρώπου που δυσκολεύεται να αναφέρεται στον εαυτό του.
«Δεν είναι ψέμα ότι, δεν γεννιέται κάποιος αντιρρησίας συνείδησης. Αλλά δικαιούται να έχει μια πορεία μέχρι να κατασταλάξει και να καταλήξει σε αυτό. Από μικρός -και έχει σημασία να το πω- έζησα σε μια πολύ καλή οικογένεια, με ιδιαίτερη αγάπη, με μια θρησκευτικότητα, γεγονός που έπαιξε πολύ σοβαρό ρόλο καθώς είχα διαμορφώσει έναν ήπιο και μη βίαιο χαρακτήρα ακόμη και στις συνδικαλιστικές, πολιτικές ή κομματικές δράσεις που είχα στο πανεπιστήμιο. Παράλληλα με αυτή την ωρίμανση των σκέψεών μου είχε αρχίσει να αναπτύσσεται στο εξωτερικό το κίνημα των αντιρρησιών συνείδησης, με τις πληροφορίες να φτάνουν μέχρι την Ελλάδα. Η καθοριστική στιγμή για την τελική μου απόφαση ήταν όταν βρέθηκα σε μια εκδήλωση στο Πολυτεχνείο της Θεσσαλονίκης με θέμα την αντίρρηση συνείδησης. Επηρεάστηκα πολύ από την ομιλήτρια -μέλος του War Resistance International- και αποχωρώντας από την εκδήλωση είπα ότι εγώ δεν θα πάω στο στρατό. Θα δηλώσω αντιρρησίας συνείδησης.
Δεν μπορώ να πω ότι χάρηκαν οι γονείς μου όταν τους ανακοίνωσα την πρόθεσή μου όμως από την αρχή μέχρι το τέλος ήταν δίπλα μου. Η μητέρα μου ήρθε στα δικαστήρια, έδωσε συνεντεύξεις, στήριξε με κάθε τρόπο και υπομονή τον αγώνα μου. Παρά τα σχόλια του κοινωνικού περίγυρου.
Πριν από τη δική μου δήλωση, υπήρχαν πολλοί θρησκευτικοί αντιρρησίες συνείδησης. Οι οποίοι μάλιστα σήκωναν το βάρος ενός άλλου τύπου αγώνα, μη βίαιου αγώνα, σιωπής θα έλεγε κανείς, με πολύ διακριτικές παρεμβάσεις στους διεθνείς οργανισμούς. Όλο αυτό είχε ως αποτέλεσμα να σηκώνουν και το βάρος χιλιάδων χρόνων φυλάκισης. Οι ποινές που έχουν επιβληθεί σε αντιρρησίες συνείδησης στην Ελλάδα ξεπερνούν τα 30 χιλιάδες χρόνια!
Εκτός από αυτούς υπήρξαν και κάποιοι πολιτικοί αντιρρησίες συνείδησης την εποχή της Μικρασιατικής εκστρατείας, του Β’ παγκόσμιου πολέμου ακόμη και του Εμφυλίου. Όμως ήταν μεμονωμένες περιπτώσεις και δεν αποτέλεσαν πεδίο διαλόγου της κοινωνίας συνολικά. Ενώ εμείς, όταν έκανα τη δήλωση για την αντίρρηση συνείδησης, το θέσαμε συνολικά, απευθείας, στη καρδιά της κοινωνίας, με παρεμβάσεις, αφίσες, δημοσιεύματα. Είχε γίνει μια προετοιμασία αρκετών μηνών, με συνωμοτικό τρόπο, 5-10 άνθρωποι ήμασταν τότε, κάνοντας κάποιες επαφές με τη Διεθνή Αμνηστία, με διεθνής αντιπολεμικές-αντιμιλιταριστικές οργανώσεις, με αντιρρησίες συνείδησης του εξωτερικού, με ευρωβουλευτές.
Η δράση μας συγκίνησε τους ανθρώπους εκείνη την εποχή. Όχι ότι δεν υπήρξαν αντιδράσεις. Και οργανωμένες από ακροδεξιές ομάδες και από συντηρητικούς ανθρώπους οι οποίοι διαμαρτυρήθηκαν και το κατήγγειλαν. Υπήρξε όμως πολύ γλυκιά αποδοχή από πλατιές μάζες ανθρώπων. Από γονείς, ιερείς, δασκάλους ακόμη και πολιτικούς. Έγινε μια ευρεία συμμαχία δυνάμεων από τους Οικολόγους, την Αριστερά με τον Ρήγα Φεραίο, χριστιανοσοσιαλιστών ριζοσπαστών μέχρι τους αναρχικούς. Η Αριστερά βέβαια με πολύ επιφύλαξη προσέγγιζε το θέμα. Δεν το άγγιζε με εύκολο τρόπο αλλά ακόμη και το ΚΚΕ στάθηκε με μια συμπάθεια αλλά ταυτόχρονα εγκράτεια και επιφύλαξη απέναντι στο ζήτημα».
Τον Μιχάλη Μαραγκάκη δεν είχε τύχει να τον γνωρίσω από κοντά μέχρι εκείνη την Κυριακή το μεσημέρι. Γνώριζα μονάχα την ιστορία του. Το 1986 ήταν ο πρώτος Έλληνας που δήλωσε δημόσια την άρνησή του να καταταγεί στον ελληνικό στρατό για πολιτικούς λόγους. Καταδικάστηκε σε πέντε χρόνια φυλάκισης, πέρασε από ισάριθμες στρατιωτικές φυλακές, προχώρησε σε τρεις απεργίες πείνας έως ότου τελικά απελευθερωθεί το Δεκέμβριο του 1988. Ο αγώνας του δημιούργησε μαζικά κινήματα συμπαράστασης που ξεπέρασαν τα ελληνικά σύνορα -θέτοντας παράλληλα μια σειρά αιτημάτων στη ελληνική κοινωνία όπως η αποποινικοποίηση της άρνησης στράτευσης και η θέσπιση εναλλακτικών κοινωνικών υπηρεσιών. Σήμερα, εκείνο το πρώτο κίνημα αντιρρησιών συνείδησης, εκφράζεται από τον Σ.Α.Σ (Σύνδεσμο Αντιρρησιών Συνείδησης).
Συναντώ τον Μιχάλη στο κέντρο της Αθήνας. Είναι ένας άντρας με εντυπωσιακό παράστημα -το ύψος του αγγίζει τα δύο μέτρα. Διδάσκει σε ένα γυμνάσιο της Λευκάδας, φυσική, χημεία, βιολογία και γεωγραφία. Μου κάνει εντύπωση ο τρόπος που μιλά. Δίχως «κραυγές» και πολιτικές «κορώνες». Παρά με την έμφυτη ευγένεια του ανθρώπου που δυσκολεύεται να αναφέρεται στον εαυτό του.
«Δεν είναι ψέμα ότι, δεν γεννιέται κάποιος αντιρρησίας συνείδησης. Αλλά δικαιούται να έχει μια πορεία μέχρι να κατασταλάξει και να καταλήξει σε αυτό. Από μικρός -και έχει σημασία να το πω- έζησα σε μια πολύ καλή οικογένεια, με ιδιαίτερη αγάπη, με μια θρησκευτικότητα, γεγονός που έπαιξε πολύ σοβαρό ρόλο καθώς είχα διαμορφώσει έναν ήπιο και μη βίαιο χαρακτήρα ακόμη και στις συνδικαλιστικές, πολιτικές ή κομματικές δράσεις που είχα στο πανεπιστήμιο. Παράλληλα με αυτή την ωρίμανση των σκέψεών μου είχε αρχίσει να αναπτύσσεται στο εξωτερικό το κίνημα των αντιρρησιών συνείδησης, με τις πληροφορίες να φτάνουν μέχρι την Ελλάδα. Η καθοριστική στιγμή για την τελική μου απόφαση ήταν όταν βρέθηκα σε μια εκδήλωση στο Πολυτεχνείο της Θεσσαλονίκης με θέμα την αντίρρηση συνείδησης. Επηρεάστηκα πολύ από την ομιλήτρια -μέλος του War Resistance International- και αποχωρώντας από την εκδήλωση είπα ότι εγώ δεν θα πάω στο στρατό. Θα δηλώσω αντιρρησίας συνείδησης.
Δεν μπορώ να πω ότι χάρηκαν οι γονείς μου όταν τους ανακοίνωσα την πρόθεσή μου όμως από την αρχή μέχρι το τέλος ήταν δίπλα μου. Η μητέρα μου ήρθε στα δικαστήρια, έδωσε συνεντεύξεις, στήριξε με κάθε τρόπο και υπομονή τον αγώνα μου. Παρά τα σχόλια του κοινωνικού περίγυρου.
Πριν από τη δική μου δήλωση, υπήρχαν πολλοί θρησκευτικοί αντιρρησίες συνείδησης. Οι οποίοι μάλιστα σήκωναν το βάρος ενός άλλου τύπου αγώνα, μη βίαιου αγώνα, σιωπής θα έλεγε κανείς, με πολύ διακριτικές παρεμβάσεις στους διεθνείς οργανισμούς. Όλο αυτό είχε ως αποτέλεσμα να σηκώνουν και το βάρος χιλιάδων χρόνων φυλάκισης. Οι ποινές που έχουν επιβληθεί σε αντιρρησίες συνείδησης στην Ελλάδα ξεπερνούν τα 30 χιλιάδες χρόνια!
Εκτός από αυτούς υπήρξαν και κάποιοι πολιτικοί αντιρρησίες συνείδησης την εποχή της Μικρασιατικής εκστρατείας, του Β’ παγκόσμιου πολέμου ακόμη και του Εμφυλίου. Όμως ήταν μεμονωμένες περιπτώσεις και δεν αποτέλεσαν πεδίο διαλόγου της κοινωνίας συνολικά. Ενώ εμείς, όταν έκανα τη δήλωση για την αντίρρηση συνείδησης, το θέσαμε συνολικά, απευθείας, στη καρδιά της κοινωνίας, με παρεμβάσεις, αφίσες, δημοσιεύματα. Είχε γίνει μια προετοιμασία αρκετών μηνών, με συνωμοτικό τρόπο, 5-10 άνθρωποι ήμασταν τότε, κάνοντας κάποιες επαφές με τη Διεθνή Αμνηστία, με διεθνής αντιπολεμικές-αντιμιλιταριστικές οργανώσεις, με αντιρρησίες συνείδησης του εξωτερικού, με ευρωβουλευτές.
Η δράση μας συγκίνησε τους ανθρώπους εκείνη την εποχή. Όχι ότι δεν υπήρξαν αντιδράσεις. Και οργανωμένες από ακροδεξιές ομάδες και από συντηρητικούς ανθρώπους οι οποίοι διαμαρτυρήθηκαν και το κατήγγειλαν. Υπήρξε όμως πολύ γλυκιά αποδοχή από πλατιές μάζες ανθρώπων. Από γονείς, ιερείς, δασκάλους ακόμη και πολιτικούς. Έγινε μια ευρεία συμμαχία δυνάμεων από τους Οικολόγους, την Αριστερά με τον Ρήγα Φεραίο, χριστιανοσοσιαλιστών ριζοσπαστών μέχρι τους αναρχικούς. Η Αριστερά βέβαια με πολύ επιφύλαξη προσέγγιζε το θέμα. Δεν το άγγιζε με εύκολο τρόπο αλλά ακόμη και το ΚΚΕ στάθηκε με μια συμπάθεια αλλά ταυτόχρονα εγκράτεια και επιφύλαξη απέναντι στο ζήτημα».
Ακούω τον Μιχάλη να μιλά και αντιλαμβάνομαι ότι οι αντιρρησίες συνείδησης προτάσσουν την αξία της ανθρώπινης ζωής. Δεν πρόκειται ούτε για φυγόμαχους ούτε για προδότες όπως κάποιοι με σχετική ευκολία τους χαρακτηρίζουν. Πίσω από την άρνηση να καταταγούν στον στρατό βρίσκεται η άρνηση στην στρατικοποίηση της κοινωνίας, η άρνηση του πολέμου και της αφαίρεσης της ανθρώπινης ζωής.
«Η φιλοσοφία μου ως αντιρρησίας συνείδησης έχει να κάνει με αυτόν τον ανυποχώρητο σεβασμό που πρέπει να έχουμε όλοι στην ανθρώπινη ζωή. Σε καμιά περίπτωση δεν μπορώ να φανταστώ ότι θα στερήσω από κάποιον την ζωή του. Καμιά φορά φτάνουμε στο σημείο να σκοτώνουμε, νομίζοντας, ότι ο άλλος είναι ένα τίποτα. Λες και η ανθρώπινη ζωή δεν έχει καμία αξία. Εγώ δεν μπορώ να υποβιβάσω τον συνάνθρωπό μου σε αυτό το επίπεδο. Και θέλω να πω ότι υπήρχε και η άλλη πλευρά, που λέει ότι έχουμε την υποχρέωση όλοι μας, περνώντας από αυτό το κόσμο, να αφήσουμε κάτι πίσω μας. Και ‘γω το ήξερα πως όταν έκανα το 1986 την πρώτη άρνηση δήλωσης για πολιτικούς λόγους. Στόχος μου δεν ήταν απλά να μην πάω στο στρατό, αλλά να υπάρξει μια νομοθετική ρύθμιση για τους αντιρρησίες συνείδησης. Υπήρχε μια ανάγκη να αφήσουμε κάτι στις επόμενες γενιές. Να πάψουν να είναι φυλακισμένοι οι αντιρρησίες συνείδησης. Για σκέψου ότι με τον αγώνα που κάναμε, από το 1990 μέχρι σήμερα δεν υπάρχουν αντιρρησίες συνείδησης στη φυλακή. Με πρόχειρο υπολογισμό διαπιστώνω ότι αποφύγαμε περισσότερα από 10 χιλιάδες χρόνια φυλάκισης! Υπήρξε η θέληση να πραγματοποιηθεί μια αλλαγή -ένα χτύπημα στο μιλιταρισμό και τη στρατικοποίηση της κοινωνίας. Οι μιλιταριστές αιφνιδιάστηκαν και πανικοβλήθηκαν από τις ενέργειές μας. Ο στρατός σήμερα είναι η πιο σύγχρονη οργανωμένη μορφή δουλείας παγκόσμια. Που κρατάει εκατομμύρια ανθρώπους σα σκλάβους σε μια βίαιη διαδικασία και ανά πάσα στιγμή τους χρησιμοποιεί σε μια πολεμική επιχείρηση».
Σταδιακά, και μέσα από την κοινωνικοποίηση του ζητήματος των αντιρρησιών συνείδησης η πολιτεία προχώρησε στην αλλαγή του νομοθετικού πλαισίου και στην αναγνώριση των αντιρρησιών συνείδησης. Αρχικά με την εξοντωτική ποινή των 30 μηνών εναλλακτικής θητείας (όταν για την στρατιωτική θητεία ήταν 12) για να φτάσουμε στους 15 μήνες που ισχύει για σήμερα εφόσον φυσικά η επιτροπή εγκρίνει το αίτημά σου και αποδεχτεί ότι πράγματι είσαι αντιρρησίας συνείδησης.
«Η εναλλακτική θητεία για όσους δηλώνουν αντιρρησίες συνείδησης δεν είναι δίκαιο μέτρο. Έχει τιμωρητικό χαρακτήρα. Είναι καταρχάς μεγαλύτερης διάρκειας από τη στρατιωτική θητεία. Ενώ το αίτημά μας είναι η αποποινικοποίηση της άρνησης της στράτευσης. Και ακόμα και το ζήτημα της εναλλακτικής στρατιωτικής θητείας έχει να κάνει με μια λύση στα πλαίσια αυτού του συστήματος πραγμάτων. Για εμάς τους αντιρρησίες συνείδησης, η εθελοντική συμμετοχή και προσφορά είναι αυτονόητη από μόνη της. Δεν μπορεί να επιβάλλεται με ένα νομοθετικό πλαίσιο. Οι άνθρωποι δεν πάνε να εξαγοράσουν κάτι με την εθελοντική τους συμμετοχή. Αν κάποιος θέλει να προσφέρει ως οργανωμένη εναλλακτική θητεία ας το κάνει. Αν κάποιος θέλει να προσφέρει με άλλον τρόπο στη κοινωνία ας το κάνει επίσης».
Σήμερα, ο Μιχάλης Μαραγκάκης είναι πατέρας 5 παιδιών, ζει και εργάζεται στο Νεοχώρι της Λευκάδας -στα 350 μέτρα υψόμετρο, απολαμβάνει την ηρεμία της υπαίθρου- και ασχολείται, όταν δε διδάσκει στο σχολείο, με αγροτοκτηνοτροφικές δουλειές και καλλιτεχνήματα.
«Έχω γίνει πια πολύτεκνος -ο γιος που είχα από όταν βρισκόμουν φυλακισμένος και ερχόταν και με έβλεπε στο 401, τώρα είναι 28 χρονών. Έχω ακόμη 4 παιδιά τα οποία σπουδάζουν. Ο μικρότερος γιος μου τελειώνει το λύκειο. Ο μεγαλύτερος επέλεξε να εκπληρώσει κανονικά την στρατιωτική του θητεία. Διάλεξε να πάει γιατί του φαινόταν πιο εύκολο και δεν είχε το μεράκι να το κυνηγήσει. Εγώ τον συνόδευσα μέχρι το Μεσολόγγι όταν παρουσιάστηκε. Δεν προσπάθησα να τον μεταπείσω. Αλλά έχει θα έλεγα πολύ ταυτόσημες απόψεις με εμένα όσον αφορά τη βία, τη κοινωνική δικαιοσύνη, τον πόλεμο. Μετά την αποφυλάκισή μου επέστρεψα στο Νεοχώρι Λευκάδας όπου και διορίστηκα στο δημόσιο. Θα μπορούσα βέβαια να κάνω και άλλα πράγματα αν είχα ακολουθήσει αυτό που μου είχε πει ο Γιώργος Παπανδρέου όταν με επισκέφτηκε κρυφά στο 401, προτείνοντάς μου να πάω να δουλέψω μαζί του στο ΠΑΣΟΚ. Σήμερα ίσως ήμουν Γενικός Γραμματέας σε κάποιο υπουργείο!». Το λέει και χαμογελά. Ξέρει ότι η δημοσιότητα ανοίγει δεκάδες πόρτες. Όμως ο Μιχάλης Μαραγκάκης ήθελε να επιστρέψει στο χωριό.
