Προς τιμήν…
Το όνομά του Τσε έχει γίνει σύμβολο της επανάστασης σε όλο τον κόσμο. Έχει γίνει ταινία, σημαία, μπλουζάκι, κονκάρδα, αφίσα… Η εικόνα
του επιστρέφει δυναμικά τα τελευταία χρόνια στις περισσότερες κινητοποιήσεις ανά τον κόσμο.
Ο Αργεντίνος επαναστάτης αποτελεί ξανά ένα σύμβολο της ριζοσπαστικοποίησης της νέας γενιάς της εποχής μας, της διεκδίκησης ενός
διαφορετικού κόσμου από τον καπιταλισμό. Ποιος ήταν όμως ο πραγματικός Τσε Γκεβάρα, ποιες ήταν οι ιδέες του και οι πράξεις του; Ποια στοιχεία
του εξακολουθούν να εμπνέουν τη νέα γενιά σήμερα και τι έχει να μας διδάξει στον αγώνα για ένα καλύτερο μέλλον;
Ο Τσε γεννήθηκε σε μια μεσοαστική οικογένεια του Μπουένος Άιρες, πέρασε μια σχετικά άνετη παιδική ηλικία και σπούδασε γιατρός. Ο Ερνέστο
Γκεβάρα ήταν ένας σχετικά «απολίτικος» νέος, όμως ιδιαίτερα «ανήσυχος» και με έντονες ευαισθησίες απέναντι στην αδικία και στη δυστυχία. Το
1952, σε ηλικία 23 ετών ξεκίνησε μαζί με ένα φίλο του να κάνουν το γύρο της Λατινικής Αμερικής με μοτοσικλέτα σε αναζήτηση της περιπέτειας, της
διασκέδασης και της αυτογνωσίας. Ήταν ένα ταξίδι που σημάδεψε το νεαρό Γκεβάρα και τον έσπρωξε προς την πολιτικοποίηση. Σε αυτό το ταξίδι είδε
την αδικία, τη φτώχεια, την ανισότητα, την απίστευτη δυστυχία που βίωναν εκατομμύρια άνθρωποι.
Επαναστατική βια
Η εμπειρία της Γουατεμάλας το 1954, ήταν ο επόμενος σημαντικός σταθμός στην πορεία διαμόρφωσης του Τσε. Ο Γκεβάρα ταξίδεψε στη Γουατεμάλα,
όπου είχε εκλεγεί μια αριστερή κυβέρνηση και προσπαθούσε να εισάγει ριζοσπαστικές μεταρρυθμίσεις όπως η αναδιανομή της γης. Η μεταρρυθμιστική αυτή προσπάθεια πνίγηκε στο αίμα από ένα πραξικόπημα του στρατού που οργανώθηκε με την άμεση συμμετοχή της CIA και των αμερικάνικων πολυεθνικών. Ο Ερνέστο Γκεβάρα κατέληξε -και σωστά- στο συμπέρασμα ότι η επαναστατική βία είναι απαραίτητη για να νικηθεί ο ιμπεριαλισμός και ο καπιταλισμός. Όμως τι είδους βία και τι είδους επανάσταση χρειαζόμαστε; Αυτά ήταν τα κρίσιμα ερωτήματα που προσπάθησε να απαντήσει ο Τσε.
Ο νεαρός Γκεβάρα είχε εμπειρίες όπως της Αργεντινής, όπου εκείνη την εποχή ένας λαϊκιστής δικτάτορας -ο Περόν- εκμεταλλευόταν τα πλήθη για
δικούς του σκοπούς, διαπίστωση που οδηγούσε τον Γκεβάρα στο να μην έχει μεγάλη εμπιστοσύνη στη μαζική δράση. Στην ίδια κατεύθυνση τον οδηγούσε
η εμπειρία των σταλινικών κομμουνιστικών κομμάτων της Λατινικής Αμερικής που είχαν πάψει προ πολλού να παλεύουν για την επανάσταση.
Καθοριστική ήταν η συνάντηση του Γκεβάρα με τον Φιντέλ Κάστρο στο Μεξικό. Ο Κάστρο δεν δήλωνε τότε σοσιαλιστής, αλλά επηρέασε τον Τσε
κυρίως γιατί υποστήριζε την ένοπλη πάλη και το αντάρτικο. Μπροστά στην απίστευτη δυστυχία που έβλεπε στις αποικίες και στις καθυστερημένες
οικονομικά χώρες του «Τρίτου Κόσμου», η ιδέα της άμεσης ένοπλης δράσης των αποφασισμένων επαναστατών που θα συγκρούονταν με την ιμπεριαλιστική εκμετάλλευση και τα διεφθαρμένα καθεστώτα αυτών των χωρών, έμοιαζε η μόνη διέξοδος. Στην αντίληψη του Γκεβάρα η πολιτική εκτίμηση της συγκυρίας και η μαζική δράση μπορούσαν να αντικατασταθούν από την επαναστατική αποφασιστικότητα και την στρατιωτική ικανότητα. Σε
αντίθεση με τον Κάστρο που δήλωνε πατριώτης και δημοκράτης, ο Τσε υποστήριζε το μαρξισμό. Ο στόχος του δεν ήταν απλά η εθνική
απελευθέρωση κάποιας χώρας, αλλά ο σοσιαλισμός.
Ο Τσε επιχείρησε να εφαρμόσει αυτές τις ιδέες στην Κούβα το 1956. Οι ολιγάριθμοι αντάρτες του Κάστρο και του Τσε, παρά τις απίστευτες
δυσκολίες τον πρώτο καιρό, στη συνέχεια πέρασαν στην αντεπίθεση. Οι μάχες που έδωσαν ήταν ηρωικές, αλλά δεν ήταν αυτό το καθοριστικό
στοιχείο της νίκης. Η ευνοϊκή πολιτική συγκυρία έπαιξε τον κύριο ρόλο. Το καθεστώς ήταν διεφθαρμένο και λαομίσητο, ενώ οι ΗΠΑ θεωρούσαν τον
Μπατίστα τελειωμένη υπόθεση και έψαχναν τις δικές τους «εναλλακτικές λύσεις». Στο τέλος του 1958, η στρατιωτική δύναμη του καθεστώτος
κατέρρευσε και οι αντάρτες νίκησαν. Ο λαός της Κούβας τους υποδέχτηκε σαν απελευθερωτές, αλλά ο ίδιος ο λαός δεν είχε καθοριστική συμμετοχή
στην επανάσταση. Μετά την επανάσταση, ο λαός κλήθηκε να χειροκροτεί και πάλι τους επικεφαλής. Η κυρίαρχη ελίτ ήταν πια οι πρώην αντάρτες. Όμως
όσες «σοσιαλιστικές» και εξισωτικές προθέσεις και αν έχει ένα τέτοιο καθεστώς, το αποτέλεσμα δεν μπορεί να είναι παρά ένα ιεραρχικό σύστημα
και όχι ο σοσιαλισμός.
Το ΚΚ Κούβας, που προϋπήρχε, δεν έπαιξε κανένα ρόλο στην επανάσταση. Όμως το εμπάργκο που επέβαλαν οι ΗΠΑ οδήγησε την Κούβα στην «αγκαλιά»
της Ρωσίας. Ο Κάστρο ένα χρόνο περίπου μετά την επανάσταση ανακήρυξε το καθεστώς «σοσιαλιστικό». Όμως ο ενθουσιασμός που επικρατούσε στην αρχή της επανάστασης, άρχισε να καταλαγιάζει. Ο Τσε προσπάθησε να εφαρμόσει τις σοσιαλιστικές του ιδέες στην οικονομία. Σκόπευε σε μια γρήγορη
εκβιομηχάνιση και στον τερματισμό της εξάρτησης της Κούβας από την μονοκαλλιέργεια της ζάχαρης. Όμως τα αποτελέσματα ήταν πενιχρά. Η
ζάχαρη εξακολουθούσε να είναι το κύριο προϊόν της Κούβας, με αγοραστή πλέον τη Ρωσία. Το καθεστώς άρχισε να παίρνει τα γνωστά χαρακτηριστικά
των χωρών του κρατικού καπιταλισμού: μονοκομματικό αυταρχικό κράτος και έλεγχος της οικονομίας από μια γραφειοκρατική ελίτ. Ο Τσε ενοχλούνταν
από την εντεινόμενη εξάρτηση από τη Ρωσία και άρχισε να βλέπει με συμπάθεια την Κίνα. Σε κάθε περίπτωση, έβλεπε ότι χωρίς το σπάσιμο της
απομόνωσης που επέβαλλαν οι ΗΠΑ η υπόθεση δεν έβγαζε πουθενά.
Η απόφαση του Τσε ήταν να μην «βολευτεί» με αυτή την κατάσταση. Το 1965, ο Τσε εγκατέλειψε την Κούβα, παραιτήθηκε από όλα τα αξιώματα στην
κυβέρνηση του Κάστρο και αποποιήθηκε την κουβανική υπηκοότητα (που είχε πάρει τιμής ένεκεν). Στήριξε δημόσια την ηγεσία του Κάστρο αλλά δήλωσε
ταυτόχρονα ότι η Κούβα δεν έχει καμιά ευθύνη για τις πράξεις του από δω και πέρα. Η απόφασή του ήταν να επιστρέψει στον σκοπό της εξάπλωσης της
επανάστασης. Τότε εξαπέλυσε το σύνθημα που συγκλόνισε χιλιάδες νεολαίους: «Ένα, δυο, τρία, πολλά Βιετνάμ»!
Αντάρτικα
Αυτή τη φορά η στρατηγική του αντάρτικου έδειξε όλα τα αδιέξοδά της από την αρχή. Τον Απρίλη του 1965, ο Τσε μπήκε στο Κονγκό επικεφαλής μιας
μικρής ομάδας Κουβανών ανταρτών. Λίγους μήνες αργότερα αναγκάστηκαν να αποχωρήσουν και ο Τσε έγραφε στο ημερολόγιο του: «Όλοι οι Κονγκολέζοι ηγέτες (του αντάρτικου) βρίσκονται σε πλήρη υποχώρηση, οι αγρότες έχουν γίνει όλο και πιο εχθρικοί. Και όμως, η ιδέα ότι τελικά θα
εγκαταλείψουμε την περιοχή, αφήνοντας τους χωρικούς ανυπεράσπιστους (και μαζί τους όσους ένοπλους είχαν μείνει, ανθρώπους ηττημένους που
ένιωθαν προδομένοι)- όλα αυτά με έκαναν να νιώθω πολύ άσχημα».
Για μια ακόμα φορά ο Τσε προσπάθησε να κόψει το γόρδιο δεσμό της επανάστασης με το σπαθί μιας μικρής αντάρτικης πρωτοπορίας, μη δίνοντας
ιδιαίτερη σημασία ούτε στην πολιτική συγκυρία, ούτε στην πολυπλοκότητα της κατάστασης στο Κονγκό. Σε αντίθεση με την εύκολη νίκη της Κούβας,
το σπαθί αυτή τη φορά έσπασε.
Σε ακόμα μεγαλύτερη κλίμακα επαναλήφθηκαν τα ίδια αδιέξοδα στη Βολιβία, όπου ήταν η επόμενη απόπειρα του Τσε για επανάσταση. Στα «ημερολόγια
της Βολιβίας» μπορούμε να δούμε την αυτοθυσία και την αφοσίωσή του στην υπόθεση της επανάστασης, αλλά ταυτόχρονα και το τραγικό αδιέξοδο των
αντιλήψεών του για μια επανάσταση χωρίς τη μαζική δράση των εργατών. Σε κάποιο σημείο γράφει: «Είμαστε απομονωμένοι στα βουνά και γίνεται μια
γιγάντια απεργία εργατών κασσίτερου στην άλλη άκρη της χώρας. Κρίμα που δεν έχουμε καμιά σχέση μ’ αυτή».
Απομονωμένος ακόμα και από το Κ.Κ. Βολιβίας που τον κατηγορούσε για τυχοδιωκτισμό, περικυκλώθηκε από το στρατό και από πράκτορες της CIA. Ο
ίδιος εκτελέστηκε ενώ ελάχιστοι αντάρτες επέζησαν, αφού πολέμησαν ηρωικά σε μια άνιση μάχη. Αυτό το τραγικό τέλος δεν αφορούσε μόνο τον
ίδιο. Γενιές επαναστατών, κυρίως στη Λατινική Αμερική, επιχείρησαν για δεκαετίες να κάνουν την επανάσταση με παρόμοιο τρόπο, γνωρίζοντας μια
σειρά από σκληρές ήττες και απογοητεύσεις.
Σύμβολο
Η εικόνα του Τσε, έγινε σύμβολο της επανάστασης σε κάθε μεγάλο κίνημα, από το’68 μέχρι σήμερα. Η σύντομη σκιαγράφηση της ζωής του Γκεβάρα,
δείχνει τι είναι αυτό που εμπνέει τις νέες γενιές. Η ασίγαστη πάλη του για την επανάσταση μέχρι τη νίκη ή το θάνατο, το ότι δεν βολεύτηκε στη
θέση του για να γίνει ένας προνομιούχος γραφειοκράτης στην Κούβα αλλά επιχείρησε να εξαπλώσει την επανάσταση, ο διεθνισμός του και η αγωνία
του για τους καταπιεσμένους όλου του πλανήτη. Ο Τσε ήταν σίγουρα μια από τις ηρωικές μορφές του παγκόσμιου επαναστατικού κινήματος που
εννοούσε να κάνει πράξη αυτά που έλεγε και πίστευε. Πρέπει να διδαχτούμε από την αφοσίωση του αλλά πρέπει ταυτόχρονα να διδαχτούμε
και από την κριτική του στάση απέναντι στα ΚΚ και στη Ρωσία. Ο Τσε δεν έχει ανάγκη από εικονίσματα και αγιοποιήσεις, όπως έκαναν μετά το
θάνατό του –και συνεχίζουν μέχρι σήμερα- τα σταλινικά ΚΚ για να δώσουν «επαναστατικό» άλλοθι στη ρεφορμιστική πολιτική τους. Η νίκη του
σοσιαλισμού που τόσο επιθυμούσε ο Τσε, δεν μπορεί να επιτευχθεί χωρίς κριτική στις ηρωική αλλά αδιέξοδη πολιτική του σοσιαλισμού από τα πάνω.
Για να νικήσουμε χρειαζόμαστε την επαναστατική αδιαλλαξία του Τσε, αλλά ταυτόχρονα χρειαζόμαστε την επαναστατική υπομονή και επιμονή στην δράση της εργατικής τάξης, στον μαρξισμό και στη στρατηγική του Λένιν και του Τρότσκι που, πριν από 90 χρόνια στη Ρωσία, οδήγησε στην πρώτη νικηφόρα εργατική επανάσταση στην ιστορία.
Δημήτρης Γκορίτσας
