1919: Ο Μπέλα Κουν πυροβολείται, στο πλαίσιο συνωμοσίας για ανατροπή των Σοβιέτ της Βουδαπέστης

Ιούν 26, 2018

Το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου σήμανε την πτώση των αυτοκρατοριών της Κεντρικής Ευρώπης, τόσο της Γερμανίας του Κάιζερ όσο και της Αυστροουγγαρίας των Αψβούργων. Αυτό που είναι λιγότερο γνωστό είναι πως για ένα σύντομο χρονικό διάστημα στα συντρίμμια του παλιού καθεστώτος γεννήθηκε στην Ουγγαρία μια εργατική δημοκρατία, παρόμοια με αυτή της Ρωσίας των Σοβιέτ. Αυτή ήταν η Ουγγρική επανάσταση του 1919.
Η καπιταλιστική ανάπτυξη μπορεί να εμφανίστηκε αργοπορημένη στην ουγγρική κοινωνία, αλλά είχε ήδη ορατές πολιτικές και κοινωνικές συνέπειες στο γύρισμα του 20ού αιώνα. Η νεαρή αστική τάξη της Ουγγαρίας ενισχυόταν, σε αντιπαράθεση με τους φεουδάρχες και τους ευγενείς, δυναμώνοντας παράλληλα το κίνημα για μια εθνικά ανεξάρτητη και σύγχρονη Ουγγαρία. Ταυτόχρονα, όμως, η εμφάνιση της εργατικής τάξης στο προσκήνιο δεν μπορούσε να αγνοηθεί, τόσο με την κίνησή της (συνδικάτα, απεργίες, κλπ), όσο και με την ανάδυση του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος Ουγγαρίας (SDP) σε βασικό παράγοντα της ουγγρικής πολιτικής σκηνής. Οι αντιφάσεις αυτές θα ξεσπούσαν με τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Η Αυστροουγγαρία συμμετείχε στον Πόλεμο στο πλευρό της Γερμανίας και θα υπέφερε τις συνέπειες της ήττας. Το Ουγγρικό SDP έδωσε και αυτό (όπως το γερμανικό αδελφό του κόμμα) τη συγκατάθεσή του στον πόλεμο, χρησιμοποιώντας πατριωτικά συνθήματα και «προοδευτική» ρητορική κατά του Τσάρου. Όμως, τα αντιπολεμικά αισθήματα των μαζών μετά τον πολυετή εξαντλητικό πόλεμο δεν άργησαν να εκφραστούν, μια διεργασία που ενισχύθηκε σφοδρά με τη νίκη της Οκτωβριανής Επανάστασης στη Ρωσία. Τον Γενάρη του 1918, μια γενική απεργία συγκλονίζει την Ουγγαρία και 150.000 διαδηλώνουν στους δρόμους της Βουδαπέστης με συνθήματα όπως «Ζήτω τα Εργατικά Συμβούλια!» και «Χαίρε Σοβιετική Ρωσία!». Οι ίδιες εικόνες επαναλήφθηκαν τον Ιούνη του 1918 με την ηγεσία του SDP να τρέχει να συγκρατήσει τη δυναμική του κινήματος. Τελικά τον Οκτώβρη του 1918, η κρίση και η πολεμική ήττα καταλήγουν σε επανάσταση, στη διάλυση της Αυστροουγγαρίας και την ανακήρυξη της ανεξάρτητης Ουγγαρίας την 1η του Νοέμβρη, υπό την κυβέρνηση του Κόμη Μιχάλι Καρόλι.
Οι σοσιαλδημοκράτες ηγέτες συμμετείχαν με υπουργούς στην κυβέρνηση του Καρόλι (όπως το είχαν κάνει και προηγούμενα), προσφέροντας ουσιαστικά στην κυρίαρχη τάξη τον πολιτικό έλεγχο των εργατικών συμβουλίων που γεννήθηκαν κατά την φθινοπωρινή επανάσταση. Όμως, ο νέος παράγοντας ήταν τώρα οι πολιτικές διερ- γασίες στα αριστερά του SDP.
Κομμουνιστικό κόμμα
Τα πιο έμπειρα και οργανωμένα κομμάτια του εργατικού κινήματος έλκονταν από τη Ρώσικη Επανάσταση. Το ΚΚ Ουγγαρίας μπορεί να δημιουργείται σ’ ένα ξενοδοχείο στη Μόσχα τον Νοέμβρη του 1918 από Ούγγρους αιχμαλώτους πολέμου και επαναστάτες υπό την ηγεσία του Μπέλα Κουν. Όμως πολύ γρήγορα το νέο Κόμμα αποκτά μαζική βάση μέσα στους ριζοσπαστικοποιημένους εργάτες, τους στρατιώτες, τους νέους διανοούμενους και τις εθνικές μειονότητες: τον Φλεβάρη του 1919, τα μέλη του Κόμματος φτάνουν κιόλας τις 30.000-40.000.
Από τον Νοέμβρη του 1918 μέχρι τον Μάρτη του 1919, το Κομμουνιστικό Κόμμα σφυροκοπάει την κυβέρνηση και το SDP από τα αριστερά, αποκτώντας τεράστια δημοφιλία. Στις 20 Φλεβάρη, μια βίαιη διαδήλωση εφορμά στα γραφεία της εφημερίδας του SDP Nepszava, με αποτέλεσμα πολλούς τραυματίες και αρκετούς νεκρούς αστυνομικούς. Η κυβέρνηση συλλαμβάνει τους ηγέτες του ΚΚ, κλείνει τα γραφεία και την εφημερίδα του και καταστέλλει το κίνημα. Όμως, όταν γίνεται γνωστή η άγρια βιαιοπραγία σε βάρος των κομμουνιστών και του ίδιου του Μπέλα Κουν, η εργατική τάξη της Βουδαπέστης κινείται, δείχνοντας καθαρά προς τα πού στρέφονται οι συμπάθειές της.
Τελικά οι κυβερνήσεις του Καρόλι δεν θα κατορθώσουν να λύσουν κανένα από τα οξυμμένα προβλήματα της ουγγρικής κοινωνίας – τη μαζική ανεργία, τον μεγάλο πληθωρισμό, την έλλειψη τροφίμων και αξιοπρεπούς κατοικίας, την επέμβαση από το εξωτερικό. Όταν ο γάλλος συνταγματάρχης Βυξ επιδίδει τελεσίγραφο στον Καρόλι απαιτώντας την κατoχή της χώρας – εκτός μιας μικρής ζώνης γύρω από την πρωτεύουσα – η κυβέρνηση καταρρέει.
Η μόνη δύναμη που μπορούσε να πάρει την εξουσία ήταν πλέον το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα και τα εργατικά συμβούλια, που οι αντιπρόσωποί τους στην πλειοψηφία τους το υποστήριζαν. Όμως οι ηγέτες του SDP γνώριζαν ότι η κυβέρνησή τους δεν θα αντέξει για πολύ την αντιπολίτευση των κομμουνιστών, που η επιρροή τους μεγάλωνε μέσα στην εργατική τάξη. Έτσι, επιλέγουν να επισκεφθούν τον Μπέλα Κουν στην φυλακή όπου είναι κλεισμένος και να του προτείνουν τον σχηματισμό κοινής κυβέρνησης! Οι Ούγγροι κομμουνιστές επιλέγουν στο
κρίσιμο αυτό σταυροδρόμι την λάθος κατεύθυνση.
Αντί να αφήσουν
τους σοσιαλδημοκράτες να σχηματίσουν μόνοι τους κυβέρνηση και να κατορθώσουν στη συνέχεια να
κατακτήσουν την πλειοψηφία των Σοβιέτ, αποφασίζουν να «κόψουν δρόμο». Συγχωνεύουν το ΚΚ με το SDP σε ένα ενιαίο κόμμα και εγκαθιδρύουν στις 21 Μάρτη 1919 την Ουγγρική Σοβιετική ∆ημοκρατία.
∆ιατάγματα
Τα πάντα μοιάζουν «σοβιετικά»: τα σύμβολα, τα διατάγματα, οι Κομισάριοι (όπως λέγονται οι Υπουργοί της κυβέρνησης, κατά το ρωσικό πρότυπο), ο Μπέλα Κουν που από δεσμώτης στις φυλακές αναλαμβάνει το Κομισαριά- το Εξωτερικών Υποθέσεων. Όμως η αλήθεια απέχει πολύ από τη ρητορεία: η πλειοψηφία των εργατών εξακολουθεί να έχει σοσιαλδημοκρατική συνείδηση.
Τα Σοβιέτ στη Ρωσία πήραν την εξουσία τον Οκτώβρη του ’17 περνώντας μέσα από το καμίνι της επανάστασης, που σήμανε την αλλαγή των ιδεών εκατοντάδων χιλιάδων εργατριών και εργατών. Στην Ουγγαρία – και παρά τις διαβεβαιώσεις του Μπέλα Κουν στον Λένιν – η επαναστατική διαδικασία αντικαταστά- θηκε από την τεχνητή συγκόλληση δύο πολιτικών γραφείων. Η φράση της Ρόζας Λούξεμπουργκ: «ο σο- σιαλισμός δεν μπορεί να δημιουργηθεί με διατάγματα» θα στοιχειώσει την ουγγρική επανάσταση.
Ο βίος της Ουγγρικής Σοβιετικής ∆ημοκρατίας θα είναι σύντομος, μόλις 130 μέρες. Οι αιτίες της ήττας της δεν ανάγονται στην τυπική συνδιαλλαγή με τους σοσιαλδημοκράτες (εξάλλου οι κομμουνιστές του Μπέλα Κουν θα ελέγξουν από ένα σημείο και πέρα ολόκληρη την κυβέρνηση). Το πρόβλημα βρισκόταν στην αδυναμία προσέλκυσης εκείνων των κοινωνικών δυνάμεων που ήταν απαραίτητες για να επιβιώσει το σοβιετικό εγχείρημα. Οι αναφορές στον κομμουνισμό περίσσευαν στα διατάγματα της κυβέρνησης. Έτσι, τα αγροκτήματα δεν μοιράστηκαν στους αγρότες (κάτι τέτοιο θεωρήθηκε υποχώρηση στον «μικροαστισμό»), αλλά κολεκτιβοποιήθηκαν. Την ίδια αρνητική τύχη είχαν τα αιτήματα των μειονοτήτων για αυτοδιάθεση.
Ταυτόχρονα, οι κομμουνιστές δεν κατόρθωσαν να ανατρέψουν τη σοσιαλδημοκρατική πλειοψηφία στα Σοβιέτ, με δεδομένο πως είχαν εγκαταλείψει την οργανωτική τους αυτονομία. Είχαν βέβαια να επιδείξουν κάποιες εντυπωσιακές στρατιωτικές επιτυχίες απέναντι στην Αντάντ, απόδειξη του τεράστιου ηρωισμού από πρώτους τους κομμουνιστές εργάτες. Όμως τα πολιτικά προβλήματα δεν αντιμετωπίζονται μόνο με τον ηρωισμό. Όταν τα στρατεύματα της Αντάντ ξαναεπιτέθηκαν, η συμμαχία των κομμουνιστών με τους σοσιαλδημοκράτες διαλύθηκε (οι δεύτεροι οργάνωσαν πραξικόπημα), ενώ η πλειοψηφία των αγροτών έμεινε αμέτοχη στη σύγκρουση των Κόκκινων με τους Λευκούς. Τελικά, στις 6 Αυγούστου, ο ρουμανικός στρατός εισέβαλε στη Βουδαπέστη και η Σοβιετική ∆ημοκρατία κατέρρευσε. Αυτό που ακολούθησε ήταν ένα κύμα ακροδεξιού τρόμου σε βάρος των αριστερών και των Εβραίων της Ουγγαρίας, υπό την ηγεσία του ναυάρχου Μίκλος Χόρτυ. Η ηγεσία των κομ- μουνιστών φυγαδεύτηκε στο εξωτερικό, ενώ χιλιάδες δολοφονήθηκαν.
Θανάσης Καμπαγιάννης