του Μάριου Αυγουστάτου
O μοναδικός δημιουργός David Lynch έφυγε από τη ζωή, αφήνοντας πίσω του ένα ανεξίτηλα τεράστιο κινηματογραφικό (και συνολικά καλλιτεχνικό) έργο. Ένας από τους κορυφαία αινιγματικούς κινηματογραφιστές της εποχής μας, μάς άφησε έργα που εκθέτουν το παράξενο, το γκροτέσκο αλλά και το μεγαλειώδες, ελάχιστα κάτω από την “βαρετή” κρούστα της καθημερινής ζωής. Αν και θεωρήθηκε γενικά ως “απολιτίκ” καλλιτέχνης, οι ταινίες του Λιντς προσφέρουν γόνιμο έδαφος για κοινωνική αλλά και πολιτική κριτική και ανάλυση.
Πριν από 7 χρόνια η λέξη «lynchian» εντάχθηκε στο Αγγλικό Λεξικό της Οξφόρδης. Ο ορισμός της; «Αυτός/-ή/-ό που θυμίζει ή μιμείται τα έργα του Ντέβιντ Λιντς». Αυτό συνοψίζει τόσο το βεληνεκές της επιρροής, όσο και του μεγαλείου του έργου του.
Πήρε τα μάτια,τα αυτιά και τα μυαλά μας και τα πέρασε από φίλτρα που πριν από αυτόν δεν υπήρχαν. Και κάθε φορά βγαίναμε διαφορετικοί/ές, βλέποντας τον κόσμο αλλιώς, με πιο ανοιχτά μάτια, αυτιά και μυαλά… Η εξερεύνηση της αποξένωσης, των δομών εξουσίας και της ανθρώπινης κατάστασης και εμπειρίας αντηχεί στις σκέψεις μας και θα αντηχεί για πολλά χρόνια ακόμα.
Αντί ενός ακόμα εγκώμιου τού ίδιου και του έργου του (που βεβαίως υπάρχουν και θα υπάρξουν πολλά) θα εκθέσουμε κάποιες -το ξεκαθαρίζουμε υποκειμενικότατες- σκέψεις για επτά από τις ταινίες του μέσα από ένα τέτοιο πρίσμα, με σχετικά τυχαία σειρά χωρίς καμία διάθεση για αξιολόγηση. Η δουλειά αυτή είναι “προνόμιο” άλλων, πιο “ειδικών”…
1. Eraserhead (1977): Η αλλοτρίωση στη βιομηχανική νεωτερικότητα
Η πρώτη μεγάλου μήκους ταινία του Lynch, Eraserhead, είναι ένα εφιαλτικό όραμα της βιομηχανικής νεωτερικότητας. Ο Henry Spencer, ο πρωταγωνιστής, είναι παγιδευμένος σε έναν κόσμο μηχανικής αγγαρείας, μονοτονίας και προσωπικής απόγνωσης. Η βιομηχανική ερημιά της ταινίας αντικατοπτρίζει την αποξένωση της εργατικής τάξης στον καπιταλισμό, όπου οι ανθρώπινες σχέσεις είναι τεταμένες από την οικονομική αστάθεια και τις απάνθρωπες συνθήκες εργασίας.
Το γκροτέσκο «μωρό» μπορεί να διαβαστεί ως εκδήλωση των αγωνιών που επιβάλλει το εκμεταλλευτικό σύστημα. Δεν είναι απλώς μια προσωπική φρίκη, αλλά μια κοινωνική, αντανακλώντας τον τρόμο της ανατροφής ενός παιδιού σε έναν κόσμο που κυριαρχείται από επισφάλεια κάθε είδους και την οικολογική καταστροφή. Οι αισθητικά άψογες, σκοτεινά σουρεαλιστικές εικόνες της ταινίας ενισχύουν τον παραλογισμό της ζωής κάτω από ένα σύστημα που δίνει προτεραιότητα στο κέρδος έναντι της ανθρωπότητας.
2. Blue Velvet (1986): Η σήψη κάτω από την προαστιακή “ουτοπία”
Το “Blue Velvet” βγάζει στη φόρα το σκοτεινό υπογάστριο των προαστίων της Αμερικής της δεκαετίας του 1980, μια περίοδο που συχνά εξιδανικεύεται ως εποχή ευημερίας. Μέσα από την κάθοδο του Jeffrey Beaumont (Kyle MacLachlan) στον υπόκοσμο, ο Lynch διαλύει τις ψευδαισθήσεις της αρμονικής καλοζωίας της μικρής πόλης. Ο κακός της ταινίας, Frank Booth (Dennis Hopper), λειτουργεί ως “εκπρόσωπος” της βίας και της εκμετάλλευσης που κρύβονται μέσα στις καπιταλιστικές δομές. Την ψυχοπάθεια του Frank μπορούμε να παραλληλίσουμε με την ανεξέλεγκτη απληστία της νεοφιλελεύθερης εποχής, όπου η εξουσία και η διαφθορά ευδοκιμούν κάτω ένα κάλυμμα “αξιοπρέπειας”. Η αντίφαση των “ειδυλλιακών” προαστίων και της ωμής βίας ασκεί κριτική στην κοινωνική εμμονή με τη διατήρηση της εμφάνισης, του “περιτυλίγματος”, πολύ συχνά (και δομικά βεβαίως) σε βάρος της αντιμετώπισης κοινωνικών αδικιών.
3. The Straight Story (1999): Η Αλληλεγγύη των απλών ανθρώπων
Ξεφεύγοντας από το συνηθισμένο του σουρεαλιστικό στυλ, το “The Straight Story” είναι μια συγκλονιστική ιστορία ανθεκτικότητας, επιμονής και αλληλεγγύης. Το ταξίδι του Alvin Straight (Alvin Farnsworth) στην αγροτική Αμερική μόλις με ένα μικροσκοπικό… χλοοκοπτικό όχημα είναι ένας χαμηλόφωνος προβληματισμός για την συλλογικότητα, την αλληλεξάρτηση και -εν τέλει- την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Σε πλήρη αντίθεση με τον υπερ-ατομικισμό που προωθεί η καπιταλιστική ατζέντα, η ταινία είναι μια “γιορτή” τη συλλογικής φροντίδας και της αλληλργγύης.
Οι αλληλεπιδράσεις του Alvin με αγνώστους στην πορεία αναδεικνύουν τη δύναμη της ενσυναίσθησης και της συνεργασίας για την υπέρβαση των προβλημάτων και των προκλήσεων της ζωής. Το αγροτικό σκηνικό, που συχνά παραβλέπεται στις κυρίαρχες αφηγήσεις, υπογραμμίζει τους αγώνες εκείνων που αφέθηκαν πίσω από τη βιομηχανική παρακμή και τις νεοφιλελεύθερες πολιτικές, τονίζοντας την ανάγκη, πέρα από την απ’τα κάτω αλληλεγγύη, για ουσιαστική συστημική αλλαγή.
4. Inland Empire (2006): Η Εκμετάλλευση της Εργασίας στη Βιομηχανία του Θεάματος
Το Inland Empire είναι η πιο κατακερματισμένη και πειραματική ταινία του Lynch, που προσφέρει μια δαιδαλώδη κριτική της ταυτότητας και της εκμετάλλευσης στη βιομηχανία του θεάματος. Η ιστορία της Nikki Grace (Laura Dern), μιας ηθοποιού που την “καταπίνει” ο ρόλος της, εκθέτει την εμπορευματοποίηση της δημιουργικότητας αλλά και την (για τη μεγάλη πλειοψηφία των καλλιτεχνών παγκοσμίως) επισφαλή φύση της καλλιτεχνικής εργασίας.
Το Χόλιγουντ, που απεικονίζεται ως ένα εργοστάσιο ονείρων, γίνεται ένας εφιάλτης όπου τα άτομα είναι μιας χρήσης και οι ταυτότητες θολώνουν κάτω από την αδυσώπητη πίεση. Η επιτηδευμένα αποπροσανατολιστική αφηγηματική δομή της ταινίας αντικατοπτρίζει την αποξένωση των εργαζομένων σε ένα σύστημα που δίνει προτεραιότητα στο κέρδος έναντι της καλλιτεχνικής ακεραιότητας και της δημιουργικής ελευθερίας. Είναι μια ξεκάθαρη υπενθύμιση του ανθρώπινου κόστους μιας αδυσώπητης πολιτιστικής βιομηχανίας που βασίζεται στα κέρδη με οποιοδήποτε κόστος…
5. The Elephant Man (1980): μία μελέτη στην Ανθρώπινη Αξιοπρέπεια
Βασισμένο στην αληθινή ιστορία του John Merick (John Hurt), το The Elephant Man εξερευνά την ένταση μεταξύ της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και της εμπορευματοποίησης (ακόμα και) της διαφορετικότητας. Η εκμετάλλευση του Merrick ως παράπλευρης “ατραξιόν” είναι μια δυνατή κριτική σε μια κοινωνία που απανθρωποιεί τα άτομα με σκοπό το κέρδος.
Το βικτοριανό σκηνικό της ταινίας παραλληλίζεται με τις εκμεταλλευτικές πρακτικές του σύγχρονου καπιταλισμού, όπου τα περιθωριοποιημένα άτομα συχνά περιορίζονται στην όποια χρησιμότητα ή την καινοτομία τους, συνθλίβοντας την ανθρώπινη υπόστασή τους, χαρακτηριζόμενα ως “τέρατα” ή στην καλύτερη περίπτωση “διαφορετικοί”. Στο Elephant Man ο Lynch, αν και δεν είναι υπερβολικά συναισθηματικός, υιοθετεί μια αποφασιστικά μη αλλοτριωμένη στάση απέναντι στην εικόνα του Merrick: λογική, συμπονετική και πολύ διαφορετική από την προσέγγισή του στο Eraserhead (στο οποίο η βασική νότα είναι ξεκάθαρα η υπερτόνιση της φρίκης). Η ενσυναίσθηση είναι κυρίαρχη στο The Elephant Man, χωρίς αχρείαστους μελοδραματισμούς ή απ’τα πάνω οίκτο…
6. Twin Peaks: Fire Walk With Me (1992): Το Τραύμα της Πατριαρχίας
Ένα πρίκουελ της -πρωτοποριακής- τηλεοπτικής σειράς του Lynch, το Fire Walk With Me εμβαθύνει στις οδυνηρές τελευταίες ημέρες της Laura Palmer (Sheryl Lee). Η απεικόνιση της κακοποίησης και της συστημικής παραμέλησης της ασκεί κριτική στις πατριαρχικές δομές που πριμοδοτούν ή απλά επιτρέπουν μια τέτοια βία. Η κάθοδος της Laura στην απόγνωση είναι ταυτόχρονα μια προσωπική τραγωδία και ένα αδυσώτητο κοινωνικό κατηγορώ.
Η ταινία αποκαλύπτει τη συνενοχή των θεσμών στη διαιώνιση κύκλων κακοποίησης, από την επιβολή του “Νόμου και της Τάξης” μέχρι τις κοινωνικές νόρμες. Η ακλόνητη εξερεύνηση του τραύματος της Laura από τον Λιντς είναι ένα κάλεσμα για την διάλυση των πατριαρχικών πρακτικών και πολιτικών, συστημικών και μη.
7. Mulholland Drive (2001): Όνειρα και απελπισία στον ύστερο καπιταλισμό
Το Mulholland Drive είναι μια στοιχειωμένη εξερεύνηση φιλοδοξίας, της ταυτότητας αλλά και της εκμετάλλευσης στο Λος Άντζελες. Είναι μια άγρια επίθεση στο “εργοστάσιο ονείρων” του Χόλιγουντ μεταμφιεσμένη σε θρίλερ μυστηρίου.
Η ευφυία του David Lynch έγκειται στην ικανότητά του να αναπαριστά την πολυπλοκότητα των ψυχολογικών καταστάσεων στο σινεμά, ένα οπτικοακουστικό μέσο. Χωρίς να γίνεται ποτέ υπερβολικά αλλόκοτη, η ταινία εξιστορεί την απογοήτευση, την απόγνωση μέσα από την οπτική γωνία της πρωταγωνίστριας, αληθινή και… φαντασιακή.
Η μη γραμμική αφήγηση της ταινίας αντανακλά την κατακερματισμένη φύση των ονείρων και την πολυπλοκότητα της σκληρής πραγματικότητας των οικονομικών ανισοτήτων. Η ιδεαλιστική άφιξη της Betty Elms (Naomi Watts) στο Χόλιγουντ έρχεται σε απόλυτη αντίθεση με την τραγική πτώση της Diane Selwyn (η… ίδια, ως εδώ το spoiler), απεικονίζοντας την απογοήτευση που είναι εγγενής στο κυνήγι της επιτυχίας μέσα σε ένα ανθρωποφάγο σύστημα.
Η -μη ξεκάθαρη- διχοτόμηση μεταξύ ονείρου και πραγματικότητας υπογραμμίζει την ψυχολογική επιβάρυνση ενός συστήματος που ανάγει τα άτομα σε εμπορικά προϊόντα, διαιωνίζοντας κύκλους ανισότητας και απελπισίας. Το τελικό συμπέρασμα ωστόσο, είναι ότι το σύστημα είναι παντοδύναμο και η έξυπνη ανατροπή στο τέλος της ταινίας το ενισχύει αυτό. Η απογοήτευση του Lynch έχοντας δει εκ των έσω το σύστημα; Ίσως, αλλά και αν το δούμε και από μια άλλη οπτική γωνία: μας λέει ότι όσο ευφυής ή ικανός και αν είσαι ατομικά, δεν υπάρχει περίπτωση να νικήσεις. Μόνο με συλλογικούς αγώνες μπορεί να γίνουν ουσιαστικές αλλαγές…
Ο David Lynch στο στούντιο του στο Λος Άντζελες.
Η “κληρονομιά” του κοινωνικού υπερρεαλισμού του David Lynch
Ενώ οι ταινίες του Ντέιβιντ Λιντς μπορεί να μην υιοθετούν απροκάλυπτα συγκεκριμένες πολιτικές ιδεολογίες, πέρα από το άρτιο κινηματογραφικό – δημιουργικό – αισθητικό κόμμάτι, τα θέματά τους προβάλλουν μια ξεκάθαρη κοινωνική κριτική. Τα έργα του αναδεικνύουν την αποξένωση, την εκμετάλλευση και τις συστημικές αδικίες που βιώνουμε στις καπιταλιστικές κοινωνίες. Ανασηκώνοντας το (πολλές φορές πολύχρωμο και γυαλιστερό) περιτύλιγμα και ρίχνοντας φως στο γκροτέσκο και το σουρεάλ, ο Lynch μάς προσκάλεσε να αντιμετωπίσουμε τις αντιφάσεις της σύγχρονης ζωής, να φανταστούμε -και εν τέλει να υλοποιήσουμε- έναν κόσμο με βασικούς άξονες την ενσυναίσθηση, την δημιουργική ελευθερία, την αξιοπρέπεια και τη συλλογική απελευθέρωση.
«Κράτα το μάτι σου στο ντόνατ και όχι στην τρύπα. Είναι μια όμορφη μέρα με χρυσή ηλιοφάνεια και γαλάζιο ουρανό σε όλη τη διαδρομή.»
Καλό ταξίδι David Lynch…
Πηγή: redtopia.gr
