Η επέτειος της 29ης Μαΐου 1453, ημέρα κατά την οποία «εάλω η Πόλις», προσεγγίζεται παραδοσιακά από το αστικό εκπαιδευτικό σύστημα και τους εθνικιστικούς κύκλους με όρους θρησκευτικού θρήνου, μεταφυσικής μοιρολατρίας ή μιας προαιώνιας σύγκρουσης πολιτισμών. Ωστόσο, η πτώση της Κωνσταντινούπολης δεν ήταν το αποτέλεσμα κάποιας θείας δίκης ή μιας τυχαίας στρατιωτικής παράλειψης, όπως ο μύθος της Κερκόπορτας. Ήταν η νομοτελειακή κατάρρευση ενός ιστορικά ξεπερασμένου, παρακμιακού κοινωνικοοικονομικού σχηματισμού μπροστά σε μια αναδυόμενη δύναμη.
Η οικονομική χρεοκοπία μιας αυτοκρατορίας χωρίς παραγωγή
Στα σχολικά βιβλία, το Βυζάντιο παρουσιάζεται σαν μια πανίσχυρη αυτοκρατορία μέχρι την τελευταία στιγμή, αλλά το 1453 το κράτος ήταν απλώς ένα οικονομικό φάντασμα. Η δύναμη κάθε μεσαιωνικού κράτους εναπόκειτο στην αγροτική παραγωγή, όμως στο ύστερο Βυζάντιο η γη είχε συγκεντρωθεί στα χέρια ελάχιστων πλούσιων ευγενών και των μεγάλων μοναστηριών. Οι ελεύθεροι αγρότες, που κάποτε αποτελούσαν τη ραχοκοκαλιά της οικονομίας και του στρατού, είχαν μετατραπεί σε εξαθλιωμένους δουλοπάροικους που λιμοκτονούσαν.
Την ίδια στιγμή, το Βυζάντιο είχε χάσει πλήρως τον έλεγχο του εμπορίου του. Για να εξασφαλίσουν δάνεια και στρατιωτική προστασία, οι αυτοκράτορες είχαν παραχωρήσει τα λιμάνια και τις εμπορικές οδούς στους Βενετούς και τους Γενοβέζους, απαλλάσσοντάς τους μάλιστα από τη φορολογία. Το αποτέλεσμα ήταν η Κωνσταντινούπολη του 1453 να μην είναι πια πρωτεύουσα μιας πραγματικής αυτοκρατορίας, αλλά μια χρεοκοπημένη πόλη-κράτος, πνιγμένη στα χρέη και πλήρως περιτριγυρισμένη από οθωμανικά εδάφη.
Ο ταξικός διχασμός της άρχουσας τάξης
Όταν μια κοινωνία καταρρέει οικονομικά, η ηγετική της ομάδα διασπάται σε φατρίες, κοιτώντας αποκλειστικά πώς θα σώσει τα δικά της προνόμια και την περιουσία της. Στο ύστερο Βυζάντιο, η άρχουσα τάξη ήταν βαθιά διχασμένη σε δύο βασικές πτέρυγες, τους Ενωτικούς και τους Ανθενωτικούς.
Η πλευρά των Ενωτικών, που αποτελούνταν από την Αυλή, τον αυτοκράτορα και τη διοικητική γραφειοκρατία, αναζητούσε σωτηρία στις γεωπολιτικές συμμαχίες με την παπική Δύση. Ήταν έτοιμοι να υποτάξουν την Ορθόδοξη Εκκλησία στη Ρώμη, υπογράφοντας τη Σύνοδο της Φεράρας-Φλωρεντίας, με την ελπίδα ότι ο Πάπας θα έστελνε στρατό για να τους κρατήσει στην εξουσία.
Από την άλλη πλευρά, η πανίσχυρη πτέρυγα των Ανθενωτικών, την οποία εξέφραζε η ηγεσία της Εκκλησίας, οι καλόγεροι και οι μεγάλοι γαιοκτήμονες, προτιμούσε ανοιχτά την οθωμανική υποταγή. Το περίφημο ρητό του δούκα Λουκά Νοταρά, ότι προτιμούσε να δει στην Πόλη το σαρίκι των Τούρκων παρά την τιάρα του Πάπα, δεν ήταν ζήτημα θρησκευτικής πίστης, αλλά καθαρού ταξικού συμφέροντος. Οι βυζαντινοί μεγαλοσχήμονες γνώριζαν ότι οι Οθωμανοί θα σέβονταν την τεράστια ακίνητη περιουσία των μοναστηριών και τη θρησκευτική εξουσία της Εκκλησίας πάνω στον λαό, ενώ οι Καθολικοί της Δύσης θα τους τα αφαιρούσαν. Και οι δύο φράξιες της ολιγαρχίας ενδιαφέρονταν μόνο για τον εαυτό τους, αδιαφορώντας πλήρως για τις ανάγκες των λαϊκών μαζών.
Η αποξένωση των πληβείων
Το γεγονός ότι στην τελική μάχη στα τείχη βρέθηκαν μόλις πέντε χιλιάδες ντόπιοι και δύο χιλιάδες ξένοι μισθοφόροι για να υπερασπιστούν μια πόλη δεκάδων χιλιάδων κατοίκων αποκαλύπτει μια βαθιά κοινωνική αλήθεια. Οι φτωχοί εργάτες, οι ναύτες και οι εξαθλιωμένοι πληβείοι της Κωνσταντινούπολης είχαν αποξενωθεί πλήρως από το ίδιο τους το κράτος.
Όταν ένα σύστημα σου στερεί τη δυνατότητα επιβίωσης, σε εξοντώνει με βαριά φορολογία και σε αφήνει να πεινάς την ώρα που οι ευγενείς και οι ανώτεροι κληρικοί ζουν στην προκλητική πολυτέλεια, παύεις να νιώθεις ότι αυτό το κράτος σου ανήκει. Για τον φτωχό βυζαντινό, η αλλαγή αφέντη δεν σήμαινε απαραίτητα κάτι χειρότερο, καθώς η άρχουσα τάξη είχε χάσει κάθε ηθική και πολιτική νομιμοποίηση στα μάτια του. Ένας λαός που βιώνει τη στυγνή εσωτερική εκμετάλλευση δεν έχει κανένα κίνητρο να πεθάνει για να σώσει τα παλάτια των πλουσίων.
Η ιστορική επικράτηση των Οθωμανών
Η Οθωμανική Αυτοκρατορία υπό τον Μωάμεθ Β’ αντιπροσώπευε σε εκείνη τη συγκεκριμένη ιστορική φάση ένα πιο προοδευτικό και συγκεντρωτικό σύστημα. Η ανάδυση του οθωμανικού κράτους έβαλε τέλος στον απόλυτο φεουδαρχικό κατακερματισμό των Βαλκανίων, όπου δεκάδες τοπικοί ηγεμόνες και Φράγκοι σταυροφόροι διεξήγαγαν διαρκείς πολέμους και λήστευαν τους πληθυσμούς.
Η οθωμανική διοίκηση έφερε μια σταθερή κρατική δομή και, κυρίως κατά τους πρώτους αιώνες της, μια σαφώς χαμηλότερη και πιο δίκαιη φορολογία για τους αγρότες σε σχέση με την αυθαιρεσία των Βυζαντινών γαιοκτημόνων. Η σύγκρουση του 1453 δεν ήταν μια μεταφυσική μάχη ανάμεσα στον χριστιανικό πολιτισμό και τη βαρβαρότητα, αλλά η βίαιη αντικατάσταση μιας παραλυμένης, γερασμένης φεουδαρχίας από μια νέα, πιο ζωτική και αποτελεσματική οικονομική και διοικητική δομή, η οποία βέβαια με τη σειρά της θα ακολουθούσε τον δικό της ιστορικό κύκλο ανόδου και μετέπειτα σήψης.
Το διαχρονικό συμπέρασμα
Η 29η Μαΐου 1453 δεν αποτελεί την πτώση του ελληνισμού, όπως ισχυρίζεται η εθνικιστική μυθοπλασία η οποία προβάλλει αναχρονιστικά την ιδέα του έθνους-κράτους του 19ου αιώνα βαθιά μέσα στον Μεσαίωνα. Για το εργατικό κίνημα, η επέτειος αυτή προσφέρει ένα σπουδαίο μάθημα: αποδεικνύει ότι κανένα κοινωνικό καθεστώς, όσο ένδοξο παρελθόν κι αν επικαλείται, δεν μπορεί να επιβιώσει όταν οι παραγωγικές του δυνάμεις έχουν νεκρωθεί και όταν η άρχουσα τάξη του αδυνατεί να προσφέρει το παραμικρό μέλλον στις υποτελείς τάξεις. Η ιστορική πρόοδος δεν συγκινείται από στέμματα και αυτοκράτορες, αλλά κινείται αμείλικτα από τη σύγκρουση των υλικών συμφερόντων των τάξεων.
