Η Σοσιαλιστική Εργατική Ομοσπονδία, η θρυλική «Φεντερασιόν», έδρασε από το 1908 μέχρι το 1918. Σ’ αυτά τα δέκα χρόνια με τους αγώνες που οργάνωσε και την επιρροή που απέκτησε, συσπείρωσε εργάτες και εργάτριες διαφορετικής εθνικής καταγωγής και θρησκείας. Ηταν μια οργάνωση διεθνιστική, αντιμπεριαλιστική στηριγμένη στις αρχές της ταξικής πάλης που καθοδήγησε μεγάλους αγώνες των εργατών της Μακεδονίας.
Όντας το δεύτερο, μετά την Ισταμπούλ, σημαντικότερο αστικό κέντρο της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, η Θεσσαλονίκη στο τελείωμα του 19ου αιώνα ήταν μια πολυεθνική πόλη. Το 1895 είχε 120.000 κατοίκους, ενώ στα τέλη της πρώτης δεκαετίας του 20ου αιώνα έφτανε τις 150.000. Πάνω από 60.000 ήταν οι Εβραίοι της πόλης, 45.000 ήταν οι Μουσουλμάνοι διαφόρων εθνοτή- των -Τούρκοι, Ντονμέδες (εξισλαμισμένοι Εβραίοι), Αλβανοί, κ.ά. – 40.000 ήταν οι Έλληνες, ενώ στην πόλη ζούσαν πάνω από 5.000 Σλάβοι και 3.000 Ευρωπαίοι.
Στις αρχές του 20ού αιώνα στην πόλη απασχολούνταν περί τους 20.000 εργάτες που μαζί με τους 5.000 περίπου εργαζόμενους στις μεταφορές, αποτελούσαν το προλεταριάτο της πόλης Εκτός από τους πολυάριθμους Εβραίους, υπήρχαν Έλληνες, Βούλγαροι, Τούρκοι, Σέρβοι, Αλβανοί και Αρμένιοι εργάτες.
Από την πρώτη κιόλας 5ετία του 20ου αιώνα η εξαντλητική μέρα των 14-16 ωρών εργασίας και ο πληθωρισμός που είχε αυξήσει το κόστος ζωής κατά 50% είχε οδηγήσει στις πρώτες εργατικές κινητοποιήσεις. Το 1904 θα ξεσπάσουν οι πρώτες απεργίες στη μεγαλύτερη καπνοβιομηχανία το Ρεζί, και στα τσαγκαράδικα. Το 1905 στη μάχη θα μπουν οι κλωστοϋφαντουργοί και στα 1906 οι εργάτες της κεραμοποιίας Αλατίνη.
Όμως είναι η εξέγερση των Νεότουρκων που ξεσπάει στην Θεσσαλονίκη στις 24 Ιούλη του 1908 εναντίον του σουλτανικού καθεστώτος του Αβδούλ Χαμίτ που οδηγεί σε μια καινούρια πολιτικοποίηση. Μια εξέγερση που υποσχόταν ελευθερίες για όλες τις εθνότητες και τα επαγγέλματα. Η αίσθηση της απελευθέρωσης που επικρατεί σε ολόκληρη την Οθωμανική Αυτοκρατορία αλλά κυρίως στα τμήματα της Βαλκανικής χερσονήσου, φέρνει την αφύπνιση των εργατικών στρωμάτων. Οι πολιτικές ζυμώσεις του 1908 μεταφράζονται άμεσα σε απεργίες. «…Οι καπνεργάται, οι υπάλληλοι μεγάλων εμπορικών καταστημάτων, οι ξυλουργοί, οι ραπτεργάται, υποδηματεργάται, τυπογράφοι, αρτεργάται, όλοι απεργούσαν», θα γράψει ο Αβραάμ Μπεναρόγια από τα ιδρυτικά στελέχη της Φεντερασιόν και μετέπειτα του ΣΕΚΕ στο σημαντικό βιβλίο του «Η πρώτη σταδιοδρομία του ελληνικού προλεταριάτου».
Η εβραϊκή κοινότητα, ως η πολυπληθέστερη και ισχυρότερη, βρίσκεται στο κέντρο των πολιτικών ζυμώσεων. Αποτελώντας πάνω από το μισό των προλετάριων εργατών οι ισραηλίτες, έχοντας στην πρωτοπορία μια ομάδα τριάντα αγωνιστών, δημιουργούν την πρώτη εργατική λέσχη, με σκοπό πρώτα την οργάνωση όλων των εργατών σε συνδικάτα και στην συνέχεια την συνένωση όλων σε ένα ενιαίο κίνημα εργατών χωρίς διακρίσεις εθνικοτήτων. Έμβλημα της λέσχης αποφασίζεται να είναι «χειρ εργάτου κρατούσα σφυρί». Ο Μπεναρόγια θα γράψει: «Εις την ιδρυθείσαν Εργατικήν Λέσχην εγένετο λόγος περί πάλης των τάξεων, περί σοσιαλισμού, διεθνούς οργανώσεως προλεταρίων…».
Η Πρωτομαγιά του 1909 που γιορτάζεται για
πρώτη φορά στην Θεσσαλονίκη, θα παίξει καθοριστικό ρόλο στην περαιτέρω συσπείρωση των εργατών. Πολύ γρήγορα τα σημαντικότερα αλληλοβοηθητικά ταμεία που ως τότε επηρεάζονταν από τους διάφορους εθνικούς συλλόγους και κυρίως από την αστική ισραηλιτική «λέσχη των φίλων» θα εμπλακούν με την Εργατική Λέσχη, η οποία μετονομάζεται σε Σοσιαλιστική.
Η πρώτη επέτειος της Νεοτουρκικής επανάστασης αποφασίζεται από την Λέσχη «…να εορτασθή από τους εργάτας χωριστά» και οργανώνεται μια τεράστια διαδήλωση που ξεπερνάει ακόμα και τις προσδοκίες. Το «μανιφέστο» που κυκλοφορεί σε τέσσερις γλώσσες (τουρκικά, ελληνικά, βουλγάρικα και εβραϊκά) και μοιράζεται σε τρεις χιλιάδες αντίτυπα καλεί για την δημιουργία Σοσιαλιστικής Ομοσπονδίας Εργατών. Η Φεντερασιόν συγκεντρώνει σχεδόν αμέσως τα περισσότε- ρα από τα εργατικά «ταμεία» τα οποία αναδιοργανώνει σε επαγγελματικά σωματεία.
Επιρροή
Με αφορμή την δολοφονία του Ισπανού άθεου δασκάλου Φραντσίσκο Φερέρ, που δημιούργησε σε ολόκληρη την Ευρώπη κύμα διαμαρτυρίας, οργανώνεται και στην Θεσσαλονίκη ένα μεγάλο συλλαλητήριο στο οποίο η Φεντερασιόν πρωτοστατεί. Η παρουσία της δυναμώνει ακόμα περισσότερο την επιρροή της μεταξύ των εργατών. Την ίδια περίοδο εκδίδεται και η πρώτη «Εφημερίδα των Εργατών» στις 4 γλώσσες στην αρχή και μετά σε δύο (βουλγάρικα και τούρκικα), η οποία όμως αναγκάστηκε να κλείσει λίγο αργότερα για οικονομικούς λόγους.
Παράλληλα ιδρύεται η δανειστική βιβλιοθήκη και το σοσιαλιστικό βιβλιοπωλείο «Φερέρ» και αρχίζουν να οργανώνονται διαλέξεις και συζητήσεις για την επιμόρφωση των εργατών. Όμως η σημαντικότερη φροντίδα της Φεντερασιόν παραμένει η αναδιοργάνωση των παλιών σωματείων και η ίδρυση νέων, η καλύτερη οργάνωση των απεργιών και η ένωση –παρά τα προβλήματα- των διαφορετικών μεταξύ τους εθνικών σωματείων.
Για να το πετύχει αυτό συγκροτείται με μια ομοσπονδιακού χαρακτήρα οργανωτική δομή αποτελούμενη από εθνικά τμήματα, εβραϊκό, ελληνικό, τουρκικό, βουλγαρικό, τα οποία ανάλογα με την δύναμή τους εκπροσωπούνται στην Κεντρική Επιτροπή. Ήταν μια επιλογή που έφερνε
στην επιφάνεια τον στρατηγικό στόχο της Βαλκανικής Σοσιαλιστικής Ομοσπονδίας που θα αντικαθιστούσε, μετά από επανάσταση, την Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Η εργατική και σοσιαλιστική ζύμωση είχε πλέον επεκταθεί και σε άλλες πόλεις της Μακεδονίας (Σκόπια, Βαλέσα, κλπ) αλλά και σε ολόκληρη την επικράτεια της αυτοκρατορίας. Στην Ισταμπούλ, στη Σμύρνη αλλά και σε άλλα αστικά κέντρα νέες σοσιαλιστικές ομάδες και εργατικά σωματεία εμφανίζονται, κηρύσσοντας απεργίες και εκδίδοντας εφημερίδες. Όταν λίγους μήνες μετά οι σι- δηροδρομικοί κήρυξαν απεργία, η νεοσύστατη νεοτουρκική κυβέρνηση, διαψεύδοντας γρήγορα τις ελπίδες των εργαζόμενων και παίρνοντας ανοιχτά το μέρος της τουρκικής αστικής τάξης, κατέθεσε νομοσχέδιο για απαγόρευση των απεργιών στις υπηρεσίες «δημόσιας ανάγκης».
Η Φεντερασιόν, με πρωτεργάτες τους σιδηροδρομικούς, κατεβάζει όλα τα εργατικά σωματεία σε μια διαδήλωση 8.000 εργατών. Η διαδήλωση θα έχει τεράστια επιρροή σε ολόκληρη την αυτοκρατορία. Παρόμοιες διαδηλώσεις θα γίνουν σε πολλές πόλεις στην Ιστανμπούλ, στην Σμύρνη, στην Καβάλα. Ο Φερίτ Πασάς, υπουργός Εσωτε- ρικών της κυβέρνησης, θα αναγκαστεί να αποσύρει το νομοσχέδιο, και να παραιτηθεί.
Είναι αυτή ακριβώς της περίοδο που η Φεντερασιόν γίνεται δεκτή στην Σοσιαλιστική ∆ιεθνή. Το γόητρο της Φεντερασιόν αυτήν την περίοδο έχει μεγαλώσει, η προσχώρηση σε αυτήν του Σοσιαλιστή και διεθνιστή βουλευτή Βλαχώφ και η δεύτερη προσπάθεια για την έκδοση εφημερίδας, με την ονομασία «Εργατική Αλληλεγγύη», έχουν απλώσει την επιρροή και το πολιτικό κύρος της οργάνωσης. Η οργάνωση έχει παραρτήματα και σε άλλες πόλεις (κυρίως όπου υπάρχουν καπνερ- γάτες) στην Ξάνθη και στην Καβάλα.
Η Πρωτομαγιά του 1911 θα γιορτασθεί σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Τουρκία. Στην Θεσσαλονίκη πάνω από τους μισούς εργάτες θα απεργήσουν ενώ θα γίνει μια μεγάλη εργατική διαδήλωση με 7.000 κόσμο να διαδηλώνουν με κόκκινες σημαίες στο κέντρο της πόλης, «η δε ∆ιεθνής, ο σοσιαλιστικός ύμνος, ήρχισε εις διάφορες γλώσσες ταυτοχρόνως» . Χιλιάδες εργάτες ανεξαρτήτως εθνικότητας θα δείξουν στην πράξη την δύναμη της εργατικής τάξης. «Ήτο καθαρά πλέον η υπερίσχυσης των σοσιαλιστών», θα γράψει ο Μπεναρόγια, εξηγώντας στην αμέσως επόμενη
παράγραφο πως ήταν ακριβώς αυτή την στιγμή που, «αι αρχαί απεφάσισαν να επέμβουν».
Η επίθεση των Ιταλών στην Λιβύη και η προσάρτηση της ∆ωδεκανήσου ήταν η απαρχή των μεγάλων πολεμικών συγκρούσεων που θα ακολουθούσαν τα επόμενα χρόνια, φέρνοντας για άλλη μια φορά στην επιφάνεια το ζήτημα των ιμπεριαλιστικών ανταγωνισμών στην περιοχή. Οι Βαλκάνιοι σοσιαλιστές θα πραγματοποιήσουν τον Οκτώβριο του 1911 στο Βελιγράδι συνέδριο με σκοπό την οργάνωση της αντίστασης στον πόλεμο. Στις 5 Νοεμβρίου του 1911 οργανώνονται αντιπολεμικά συλλαλητήρια σε διάφορες βαλκανικές πόλεις.
Πόλεμοι
Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι βρίσκουν την Φεντερασιόν αλλά και ολόκληρο το εργατικό κίνημα στην Μακεδονία εξουθενωμένο. Η Εργατική Αλληλεγγύη εκδίδει προκήρυξη υπογεγραμμένη από όλα τασοσιαλιστικάκόμματατων Βαλκανίωνενάντια στις αστικές «τρέλες» της Νεοτουρκικής πολιτικής. Η προκήρυξη προέβλεπε πως ο βαλκανικός πόλεμος θα ήταν η εισαγωγή σε νέα περίοδο πολέμων και επαναστάσεων. Λίγες μέρες μετά δια- τάσσεται η παύση της έκδοσής της.
Η Φεντερασιόν αποφασίζει να εκδώσει στην θέση της το «Αβάντι». Μια εφημερίδα που θα συνέχιζε να εκδίδεται και μετά την πτώση της Θεσσαλονίκης στα χέρια του ελληνικού στρατού.
Τα χρόνια που ακολούθησαν είδαν την ελληνοποίηση της Μακεδονίας. Η Φεντερασιόν πιστή στις απόψεις της θα συνεχίσει να αναφέρεται σε μια αυτόνομη ομοσπονδία της Μακεδονίας τμήματος μιας Βαλκανικής Ομοσπονδίας, ως την λύση απέναντι στις ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις που φούντωναν τα εθνικιστικά μίση μετατρέποντας τα Βαλκάνια σε «πυριτιδαποθήκη της Ευρώπης». Για τον Μπεναρόγια, είτε οι Τούρκοι Μπέηδες, είτε οι Βούλγαροι στρατιωτικοί, είτε οι ελληνικές αρχές, είτε η ισραηλιτική κοινότητα ήταν συνυπεύθυνοι για την εξαθλίωση των μαζών και την αναμόχλευση του εθνικού μίσους.
Η μετέπειτα δράση της Φεντερασιόν, επί ελληνικής πλέον διοίκησης, με την συνεχιζόμενη ενασχόληση για την οργάνωση των σωματείων (με σημαντικότερη στιγμή την μεγάλη καπνεργατική απεργία του 1914), με την ανάπτυξη της Σοσιαλιστικής νεολαίας αλλά και με την παρουσία της οργάνωσης σε όλες τις σοσιαλιστικές και εργατι- κές ζυμώσεις στην Ελλάδα αλλά και τα Βαλκάνια, έδωσαν ένα μοναδικό ιστορικό παράδειγμα διεθνιστικής εργατικής γραφής.
Η Φεντερασιόν αντιτάχτηκε στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο μαζί με τα σοσιαλιστιά κόμματα της Σερβίας, της Βουλγαρίας και άλλες σοσιαλιστικές οργανώσεις στην «Παλαιά Ελλάδα». ∆εν ακολούθησε την ∆εύτερη ∆ιεθνή και τα κόμματά της στην στήριξη της κάθε άρχουσας τάξης στον ιμπεριαλιστικό πόλεμο. Αντίθετα, συμμετείχε στις διεργασίες της αντιπολεμικής αριστεράς, όπως τις διασκέψεις του Τσίμερβαλντ και του Κίνταλ το 1915 και 1916. Μέσα από αυτές τις διαδικασίες, άρχισε να μορφοποιείται το διεθνές ρεύμα γύρω από τους μπολσεβίκους της Ρωσίας που το 1919 θα ιδρύσει τη νέα, Κομμουνιστική ∆ιεθνή. Εκείνη την εποχή, η Φεντερασιόν δεν υπάρχει πια ως οργάνωση: τον Νοέμβρη του 1918 είχε παίξει βασικό ρόλο στην ίδρυση του ΣΕΚΕ, του επαναστατικού κόμματος της εργατικής τάξης.
του Κυριάκου Μπάνου
