Γεννημένος το 1911 στο Κάιρο, μέλος της ελληνικής αιγυπτιώτικης κοινότητας αλλά από νωρίς επιλέγει τη διαχωριστική γραμμή της κοινωνικής τάξης και όχι του έθνους. Δουλεύει αρχικά στην Εθνική Τράπεζα της Αιγύπτου και μετά στην Ανω Αίγυπτο σε μια βαμβακοβιομηχανία. Σαν πραγματικά αδέρφια του βλέπει εκεί τους Αιγύπτιους αγρότες, τους φελάχους. Μ’ αυτούς συζητάει, αυτούς ακούει, κι αυτοί τον συμβουλεύονται.
Με το εφόδιο αυτής της στάσης ζωής μπαίνει στη δεκαετία του ’30, μια δεκαετία που επιτάχυνε τις κρίσιμες επιλογές για όλους. Ο κίνδυνος του
φασισμού από τη μια μεριά και η ελπίδα της επανάστασης από την άλλη. Ο Τσίρκας εντάσσεται στο ΚΚΕ.
Το μήνα του μέλιτος μετά το γάμο του θα τον αφιερώσει σε ένα μεγάλο ταξίδι στην Ευρώπη, όπου βλέπει από κοντά την επικίνδυνη ακροβασία προς το φασισμό. Εχει ήδη συγκλονιστεί από το βομβαρδισμό της Γκουέρνικα από τους φασίστες. Εχει το μυαλό του διαρκώς στο μέλλον της ισπανικής επανάστασης.
Ορκος
Στο Παρίσι παίρνει μέρος στο διεθνές αντιφασιστικό συνέδριο συγγραφέων, δίπλα στον Πάμπλο Νερούντα, τον Λουϊ Αραγκόν και τον Μπέρτολντ Μπρεχτ.
Στο ντοκιμαντέρ περιγράφεται πως στη διάρκεια του συνεδρίου, νιώθει πως χρειάζεται κάτι παραπάνω από μια τυπική απόφαση. Θέλει έναν όρκο στο δολοφονημένο από τους φασίστες ποιητή Φεντερίκο Γκαρσία Λόρκα. Ο αφροαμερικάνος ποιητής Λάνγκστον Χιουγκ του λέει «Βγάλε αμέσως μολύβι και χαρτί και γράψ’ τον». Εγραψαν μαζί τον «Ορκο στο δολοφονημένο ποιητή Λόρκα» που υπογράφηκε από τους περισσότερους συνέδρους.
Στ’ όνομά σου, Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα,
που σκοτώθηκες στην Ισπανία για τη λευτεριά
του ζωντανού λόγου,
Εμείς, ποιητές απ’ όλες τις χώρες του κόσμου,
μιλώντας και γράφοντας στις διάφορες και ποικίλες
γλώσσες μας
παίρνουμε εδώ τον όρκο τον κοινό,
τ’ όνομά σου να μην ξεχαστεί ποτές πάνω στη γης,
κι όσο υπάρχει τυραννία και καταπίεση,
στ’ όνομά σου
να τις πολεμούμε
όχι μονάχα με το λόγο
μα και με τη ζωή μας.
Στη διάρκεια του Πολέμου εντάσσεται στο ΕΑΜ και στην Αντίσταση. Βλέπει πιο καθαρά από πολλούς συντρόφους του ότι η συνεργασία με τους Αγγλους θα φέρει τραγωδία. Ζει το κίνημα του Απρίλη του ’44 όταν οι έλληνες φαντάροι στην Αίγυπτο εξεγέρθηκαν ενάντια στην ελληνική κυβέρνηση της Μέσης Ανατολής και τους Αγγλους, υποστηρίζοντας την κυβέρνηση του βουνού και σε αντάλλαγμα εισπράξανε σφαγή.
Εμπειρίες
Η τριλογία του Τσίρκα «Ακυβέρνητες Πολιτείες» είναι ένας φόρος τιμής στο κίνημα του Απρίλη του ’44. Ο Τσίρκας δημοσίευσε τον πρώτο τόμο το 1960, χρονιά στην οποία έρχεται στην Αθήνα. Η κριτική του στους συμβιβασμούς του ΚΚΕ οδήγησε στη διαγραφή του από το κόμμα. Η ηγεσία του ΚΚΕ τον καλούσε να αποκηρύξει το μυθιστόρημά του και εκείνος τους απαντά: «Η συνείδησή μου δεν είναι καπέλο, να το πάρω απ’ το ένα καρφί να το βάλω στ’ άλλο».
Το τελευταίο του έργο είναι η “Χαμένη Ανοιξη”, για τα Ιουλιανά του ’65, το πρώτο έργο μιας τριλογίας που δεν πρόλαβε να γράψει, πεθαίνοντας το 1980.
Ενας παράγοντας που έκανε τον Τσίρκα να μην εμπιστεύεται τις συμμαχίες του ΚΚΕ με τους Αγγλους ήταν η εμπειρία του από τη δράση του βρετανικού ιμπεριαλισμού στην Αίγυπτο.
Αξίζει κανείς να διαβάσει τη νουβέλα «Νουρεντίν Μπόμπα», γραμμένη το 1956 για να καταλάβει αυτή τη βαθειά σύνδεση του Τσίρκα με το κίνημα της Αιγύπτου.
Η νουβέλα «Νουρεντίν Μπόμπα» είναι πολύ επίκαιρη. Γραμμένη πριν από 50 χρόνια, την ώρα που η κυβέρνηση των Ελεύθερων Αξιωματικών του Νάσερ, έχοντας καταργήσει τη μοναρχία κάνει ένα μεγάλο άλμα, εθνικοποιώντας τη διώρυγα του Σουέζ. Διώχνει τους Αγγλους από ένα στρατηγικό γι’ αυτούς σημείο του κόσμου και ακολουθεί ένας πόλεμος Αγγλίας, Γαλλίας, Ισραήλ εναντίον της Αιγύπτου από τον οποίο η Αίγυπτος βγήκε νικήτρια.
Ο Τσίρκας εμπνευσμένος από την εθνικοποίηση αλλά και από την κίνηση του Νάσερ «να δώσει τουφέκια στο λαό» γράφει το «Νουρεντίν Μπόμπα», θυμίζοντας την προηγούμενη εξέγερση ενάντια στους Αγγλους, το 1919. Ανάμεσα στους λόγους που γράφει τη νουβέλα ο Τσίρκας είναι να πείσει την ελληνική κοινότητα της Αιγύπτου να συμπαραταχθεί με το Νάσερ και όχι με τους Αγγλους.
Ο Νουρεντίν Μπόμπα είναι ένας βαρκάρης του Νείλου, παιδί ενός χωριού στην Ανω Αίγυπτο, γεννημένος γύρω στο 1882, χρονιά που οι Αγγλοι καταλαμβάνουν τη χώρα του Νείλου. Ο «εκσυγχρονισμός» που φέρνει η αγγλική κατοχή οδηγεί πολλά χωριά του Νείλου να εγκαταλείψουν το εμπόριο και να ξαναστραφούν στη γεωργία, μιας και επιβάλλεται το εμπόριο να περνάει μέσω του σιδηρόδρομου που βρίσκεται σε αγγλικά χέρια. Το χωριό όμως του Νουρεντίν είναι άγονο και με εξαίρεση τον ίδιο που συνεχίζει να μεταφέρει εμπορεύματα με τη φελούκα του, μετατρέπεται σε χωριό πειρατών που επιβιώνουν ληστεύοντας τα πλοία που περνούν.
Είναι η Αίγυπτος της αποικιοκρατίας. Πασάδες γαιοκτήμονες, ανερχόμενοι αξιωματούχοι κάτω από τις φτερούγες των Αγγλων, Ελληνες και άλλοι ευρωπαίοι επιχειρηματίες και απατεώνες που πλουτίζουν με το καθεστώς των «διομολογήσεων» -χωρίς δηλαδή να πληρώνουν φόρους παλεύουν για τα μερίδια της εξουσίας. Και όσο αυτοί παλεύουν τόσο πιο κάτω σπρώχνουν τους φελάχους που καλλιεργούν το βαμβάκι, τους βεδουϊνους (βοσκούς), τους εργάτες, είτε αυτοί είναι ειδικευμένοι, συνήθως Ελληνες ή Ιταλοί, είτε ανειδίκευτοι Αιγύπτιοι πρώην φελάχοι.
Ο Νουρεντίν πέφτει θύμα της επίσημης ληστείας και χάνει τις βάρκες του. Παίρνει εκδίκηση και για να σώσει την αξιοπρέπειά του διαλέγει το δρόμο του «αντάρτικου». Γίνεται λαϊκός ήρωας και σύμβολο. Μεσολαβεί ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, η Αίγυπτος γίνεται επίσημα προτεκτοράτο της Αγγλίας. Κατά χιλιάδες οι φτωχοί Αιγύπτιοι μαντρώνονται σε εργοστάσια- κάτεργα για να φτιάξουν αγγλικά όπλα ή στέλνονται στο μέτωπο.
Και όταν ο πόλεμος τελειώνει, ο Γουϊλσον ανακοινώνει τα 14 σημεία. Ανάμεσά τους η Αυτοδιάθεση των Εθνών.Μερικά έθνη όμως θεωρούνται «πιο ίσα» από τα άλλα και η αιγυπτιακή αντιπροσωπεία υπό την ηγεσία του Σαάντ Ζαγλούλ που φτάνει στο συνέδριο των Βερσαλλιών για να διεκδικήσει την ανεξαρτησία της Αιγύπτου καταλήγει εξόριστη στη Μάλτα.
Επανάσταση
Ολα τα χρόνια της καταπίεσης και οι εμπειρίες μετά από αυτή την προσβολή μετατρέπονται σε ένα τεράστιο ξέσπασμα, στην επανάσταση του 1919.
«Στο Κάιρο και στην Αλεξάντρεια γινήκανε διαδηλώσεις. ‘Δάχτυλο του Μπόμπα’, μου άρχισε το τροπάρι του ο Αραφα. Ξέσπασαν απεργίες, τα τραμβάγια σταμάτησαν στο Κάιρο. ‘Δάχτυλο του Μπόμπα’, ο Αραφα».
Ο Αραφα, που κάνει τα παραπάνω σχόλια είναι ένας Κόπτης (χριστιανός) εργάτης που όταν ήρθαν τα νέα για τη Ρώσικη Επανάσταση του 1917 και μαθεύεται πως οι εργάτες πήραν τις μηχανές και οι αγρότες πήραν τα τσιφλίκια δηλώνει τη χαρά του λέγοντας: «Αυτοί στο Μόσκοβο θα είναι παλικάρια σαν τον Μπόμπα».
Ομως το 1919 την ηγεσία του εθνικιστικού κινήματος είχαν οι παλιοί πασάδες, παρότι τις μάχες έδιναν οι απλοί άνθρωποι. «Χαμένη υπόθεση. Τα ντουφέκια είναι πολύ λίγα και τα βαστούν οι πασάδες. Θα βάλουν το λαό να πετσοκοφτεί κι ύστερα θα κάτσουν από πάνω του να τον γδέρνουν πάλι», σχολιάζει ένας ήρωας του Τσίρκα.
Θα ερχόταν μια στιγμή που τα τουφέκια θα τα είχαν οι απλοί Αιγύπτιοι. Αυτό έβλεπε ο Τσίρκας γύρω του όταν έγραφε τον «Νουρεντίν Μπόμπα».
Νίκος Λούντος
