Η Ουγγαρία είχε περάσει στη ρώσικη σφαίρα επιρροής μετά το 1945. Οι κυβερνήτες της διακήρυσσαν ότι στη «Λαϊκή Δημοκρατία της Ουγγαρίας» χτίζονταν ο σοσιαλισμός. Στην Ουγγαρία, όμως, δεν είχε γίνει καμιά επανάσταση.
Ο «σοσιαλισμός» ήρθε με τα ρώσικα τανκς. Ο μηχανισμός του Κ.Κ «κατέλαβε» τον παλιό κρατικό μηχανισμό. Το 1951, ο Ματίας Ράκοσι, «ο καλύτερος Ούγγρος μαθητής του Στάλιν», εξήγησε τον τρόπο σε μια ομιλία του σε ανώτερους αξιωματούχους του καθεστώτος. Ηταν η περίφημη «τακτική του σαλαμιού» όπως την αποκάλεσε. Μια «φέτα» του κρατικού μηχανισμού τη φορά. Πρώτα ο στρατός, μετά τα υπόλοιπα. Και όπως δήλωσε: «ένα κομμάτι κρατήσαμε για τον εαυτό μας από την αρχή και δε δεχτήκαμε καμιά μοιρασιά: την υπηρεσία ασφαλείας». Αυτή η μυστική αστυνομία, η AVH, θα γινόταν ο στόχος του μίσους των εξεγερμένων το 1956.
Αυτό που χτιζόταν στην Ουγγαρία ήταν ένα αντίγραφο της Ρωσίας, ένας κρατικός καπιταλισμός. Από το 1948 και μετά, η γραφειοκρατία επέβαλε σκληρά προγράμματα ανάπτυξης της βαριάς βιομηχανίας. Οι εργάτες έπρεπε να δουλεύουν περισσότερο και να ζουν φτωχότερα. Οι αγρότες που μόλις είχαν απαλλαχτεί από τους αριστοκράτες τσιφλικάδες είδαν ξανά τη γη τους να περνάει σε ξένα χέρια.
Η καταστολή ήταν το απαραίτητο συμπλήρωμα.
Το 1953 ο Στάλιν πέθανε. Και οι διάδοχοί του βρέθηκαν με μια εκρηκτική κατάσταση στα χέρια τους. Επρεπε να κάνουν «μεταρρυθμίσεις» για να διατηρήσουν την κυριαρχία τους. Ομως, πώς και σε ποιο βαθμό; Και μια σειρά «μεταρρυθμιστές» ηγέτες άρχισαν να αναδεικνύονται στις χώρες-δορυφόρους της Ρωσίας.
Ρήγματα
Ενας από αυτούς ήταν ο Ιμρε Νάγκυ στην Ουγγαρία. Είχε διωχθεί από την κυβέρνηση στη διάρκεια των σταλινικών εκκαθαρίσεων τα προηγούμενα χρόνια. Αλλά η επικράτηση του Χρουτσόφ στη Ρωσία ενίσχυσε τις ελπίδες των οπαδών του. Η «αντιπολίτευση» του Νάγκυ απλά ζητούσε κάποιες αλλαγές στα πλαίσια του κρατικού καπιταλισμού. Και τα μέσα που χρησιμοποιούσε ήταν η «πίεση» μέσα στα ανώτερα κλιμάκια του μηχανισμού του κόμματος και οι εκκλήσεις στη ρώσικη ηγεσία. Ομως, όταν η άρχουσα τάξη μπαίνει σε πολιτική κρίση, ανοίγουν ρήγματα για να περάσουν οι «από κάτω».
Ολο το καλοκαίρι του 1956 η δυσαρέσκεια φούντωνε. Αρχικά εκδηλώνονταν στις γραμμές των φοιτητών, των διανοούμενων, χαμηλόβαθμων αξιωματούχων. Στις 23 Οκτώβρη, όμως, αυτό άλλαξε.
Εκείνη τη μέρα έγινε μια διαδήλωση στη Βουδαπέστη με συνθήματα για συμπαράσταση στη Πολωνία και στη «μεταρρυθμιστική» της ηγεσία. Ο Ερνο Γκέρο, ο γραμματέας του ΚΚ, έκανε μια συκοφαντική ομιλία από το ραδιόφωνο. Και ένα μεγάλο κομμάτι της διαδήλωσης πήγε στο ραδιοφωνικό σταθμό να διαμαρτυρηθεί. Η αντιπροσωπεία που μπήκε δε γύρισε. Και οι μπάτσοι της AVH άρχισαν να πυροβολούν το κόσμο που διαμαρτύρονταν. Οι δρόμοι βάφτηκαν στο αίμα. Ομως, ο κόσμος, οι περιγραφές μιλάνε για εκατό χιλιάδες, δε διαλύθηκε.
Απάντησε με πέτρες, καδρόνια και που και που με όπλα που άρπαζε, ή που είχαν μαζί τους στρατιώτες και αξιωματικοί που είχαν ενωθεί με το πλήθος. Χιλιάδες κατευθύνθηκαν στο μεγάλο πάρκο στο κέντρο και γκρέμισαν το τεράστιο άγαλμα του Στάλιν. Η Ουγγρική
Επανάσταση είχε αρχίσει.
Οι εξεγερμένοι άρχισαν να επιτίθονται στα αρχηγεία και στα κρησφύγετα της μισητής AVH. Ο ρώσικος στρατός άρχισε να χτυπάει βάρβαρα. Αλλά οι ένοπλοι εργάτες από τα βιομηχανικά προάστια ενώθηκαν με ολόκληρες μονάδες του ουγγρικού στρατού που εξεγέρθηκαν. Και στις 28 του μηνός οι Ρώσοι στρατηγοί έδωσαν διαταγή να αποσυρθούν τα στρατεύματά τους από τις μεγάλες πόλεις.
Ανάμεσα στ’ άλλα, φοβούνταν ότι οι Ρώσοι φαντάροι θα συναδελφώνονταν με τα ταξικά αδέλφια τους στα οδοφράγματα.
Τυπικά, την εξουσία την είχε η κυβέρνηση του Ιμρε Νάγκυ. Αυτήν αναγνώριζαν όλες οι κυβερνήσεις, μ’ αυτήν διαπραγματεύονταν οι Ρώσοι στρατηγοί, αυτή τη κυβέρνηση ζητούσαν οι διαδηλωτές και οι εξεγερμένοι στις 23 Οκτώβρη και στη βδομάδα των μαχών. Αλλά την πραγματική εξουσία την είχαν τα εργατικά συμβούλια και οι ένοπλοι εργάτες στους δρόμους.
Με το ξεκίνημα των μαχών, η Γενική Απεργία απλώθηκε παντού. Το κέντρο της ήταν η Βουδαπέστη και οι βόρειες περιοχές, όπου βρίσκονταν συγκεντρωμένα τα μεγάλα εργοστάσια και ορυχεία. Ανάμεσα στις 23 και 29 Οκτώβρη εργατικά συμβούλια άρχισαν να οργανώνονται και να συντονίζονται στη Βουδαπέστη. Επρεπε να κρατήσουν την απεργία, να οργανώσουν τον εφοδιασμό σε βασικά αγαθά, να τηρήσουν την επαναστατική τάξη. Σε κάθε εργοστάσιο, οι εργάτες έκλεγαν αντιπροσώπους ανακλητούς ανά πάσα στιγμή.
Διάλεγαν τους πιο μαχητικούς, τους πιο έμπειρους. Αλλά αν δεν έκφραζαν τη θέλησή τους, καθαιρούνταν.
Στις 31 Οκτώβρη, το συντονιστικό τους διακήρυξε:
«Το ανώτερο σώμα στο εργοστάσιο είναι το δημοκρατικά εκλεγμένο εργατικό συμβούλιο…Ο διευθυντής είναι υπάλληλος του εργοστασίου. Αυτός και οι ανώτεροι υπάλληλοι εκλέγονται από το εργατικό συμβούλιο. Είναι υπόλογος στο εργατικό συμβούλιο για κάθε ζήτημα».
Πρόγραμμα
Τέτοια συμβούλια απλώθηκαν σε όλες τις πόλεις. Δεν ήταν απλά «συνδικαλιστικά» όργανα, είχαν πολιτικό πρόγραμμα: Να φύγουν τα ρώσικα στρατεύματα, η γη στους αγρότες, τα εργοστάσια στους εργάτες, καμιά επιστροφή των παλιών καπιταλιστών και γαιοκτημόνων.
Ο Πήτερ Φράιερ ήταν ο ανταποκριτής της εφημερίδας Daily Worker, του ΚΚ της Βρετανίας. Οι ανταποκρίσεις του δε δημοσιεύτηκαν ποτέ. Το γιατί, το εξηγεί η περιγραφή που έδωσε σε αυτά τα συμβούλια:
«Λόγω της αυθόρμητης γέννησής τους, της σύνθεσής τους, της αίσθησης ευθύνης, της αποτελεσματικής οργάνωσης στον εφοδιασμό και στη τήρηση της τάξης, της σοφίας με την οποία χειρίστηκαν τα ρώσικα στρατεύματα, και πολύ περισσότερο, λόγω της εντυπωσιακής ομοιότητας με τα συμβούλια των εργατών, αγροτών και φαντάρων στην Ρωσία των επαναστάσεων του 1905 και του Φλεβάρη του 1917, αυτές οι επιτροπές, το δίκτυο των οποίων απλώθηκε σε όλη την Ουγγαρία, ήταν ιδιαιτέρως ομοιογενείς. Ηταν ταυτόχρονα όργανα της εξέγερσης – η συσπείρωση αντιπροσώπων εκλεγμένων στα εργοστάσια και τα πανεπιστήμια, τα ορυχεία και τις στρατιωτικές μονάδες- και όργανα λαϊκής αυτοκυβέρνησης που εμπιστεύονταν ο ένοπλος λαός.
Φυσικά, όπως σε κάθε πραγματική επανάσταση ‘απ’ τα κάτω’ υπήρχε ‘πολύ’ πολυλογία, εντάσεις, ενθουσιασμός, αυτοσχεδιασμός, περιττοί καυγάδες. Αυτό όμως ήταν η μια πλευρά της εικόνας. Η άλλη, είναι η εμφάνιση σε ηγετικές θέσεις καθημερινών ανδρών, γυναικών και νέων που ήταν φιμωμένοι από την AVH. Η επανάσταση τους έσπρωξε μπροστά, ξύπνησε την περηφάνεια και την ανεκδήλωτη μέχρι τώρα ικανότητα οργάνωσης, τους έβαλε να δουλέψουν για το χτίσιμο μιας πραγματικής δημοκρατίας στα ερείπια της δημοκρατίας».
Μια μεγάλη συζήτηση άρχισε να ξετυλίγεται σε αυτά τα όργανα της επανάστασης. Ποιός είναι ο στόχος; Μια μεταρρυθμισμένη εκδοχή του ίδιου καθεστώτος; Ενα κομμάτι το πρότεινε αυτό, με δεσμούς με τον Ιμρε Νάγκυ και τα κόμματα που επανεμφανίστηκαν. Τα πράγματα γίνονταν πιο περίπλοκα επειδή η πιο συντηρητική πτέρυγα, που δεν ήθελε να αλλάξουν ριζικά τα πράγματα, χρησιμοποιούσε
«μαρξιστική» ορολογία ενώ οι πιο μαχητικοί εξεγερμένοι, δεν ήθελαν τίποτα να ακούσουν για τέτοια πράγματα. Για πολλούς η κόκκινη σημαία και το σφυροδρέπανο δεν ήταν σύμβολα απελευθέρωσης αλλά της ρώσικης κατοχής.
Ομως κανένας δεν ήθελε επιστροφή στη παλιά Ουγγαρία, της στρατιωτικής δικτατορίας της δεξιάς, των γαιοκτημόνων και των βιομηχάνων. Γι’ αυτό η εθνικιστική δεξιά που έκανε την εμφάνισή της είχε μικρή απήχηση.
Ενα κομμάτι των πρωτοπόρων εργατών που έπαιζε ηγετικό ρόλο στο κίνημα των συμβουλίων έκανε βήματα μπροστά: Το Συμβούλιο του Μίσκολσκ, μιας βιομηχανικής πόλης στα βόρεια της Βουδαπέστης, ζήτησε: «Η κυβέρνηση πρέπει να προτείνει τη δημιουργία ενός
Επαναστατικού Εθνικού Συμβουλίου, βασισμένου στα εργατικά συμβούλια των διαφόρων περιφερειών της Βουδαπέστης και αποτελούμενο από δημοκρατικά εκλεγμένους αντιπροσώπους από αυτά τα συμβούλια. Την ίδια στιγμή το παλιό κοινοβούλιο πρέπει να διαλυθεί».
Εισβολή
Οι εργάτες της Ουγγαρίας δεν είχαν το χρόνο να επεξεργαστούν και να επιβάλλουν τις δικιές τους λύσεις. Στις 4 Νοέμβρη ξεκίνησε η δεύτερη ρώσικη εισβολή. Ηταν καλοοργανωμένη και αμείλικτη, με 3.000 τανκς και 500.000 στρατιώτες. Η κυβέρνηση του Νάγκυ κατέρρευσε, ο ίδιος κατέφυγε στη γιουγκοσλαβική πρεσβεία, λίγες μέρες μετά συνελήφθη και αργότερα εκτελέστηκε μαζί με άλλους υπουργούς του.
Το βάρος της αντίστασης έπεσε στις πολιτοφυλακές των εργατών και στους απλούς φαντάρους. Σε διάφορα σημεία του κέντρου της Βουδαπέστης, οι οδομαχίες μαίνονταν για τρεις μέρες. Τα εργατικά προάστια στη Βουδαπέστη κράτησαν περισσότερο. Το Τσέσπελ είναι ένα νησί στο Δούναβη που κόβει στα δυο τη πόλη. Εκεί βρίσκονταν συγκεντρωμένα πολλά εργοστάσια. Και οι εργάτες έβγαλαν μια αφίσα που κοροϊδευε τη ρωσική προπαγάνδα: «Οι 40.000 αριστοκράτες και φασίστες των εργοστασίων του Τσέσπελ συνεχίζουν την απεργία». Η ένοπλη αντίσταση συνεχίστηκε εκεί μέχρι τις 11 Νοέμβρη.
Ο ρώσικος στρατός συνέτριψε την ένοπλη αντίσταση και επέβαλε μια κυβέρνηση με επικεφαλής τον Γιάνος Κάνταρ που θα κυβερνούσε επί δεκαετίες. Ομως, η γενική απεργία συνεχίστηκε μέχρι τις 19 Νοέμβρη. Οι εργάτες της Βουδαπέστης διατήρησαν τα συμβούλιά τους μέχρι και τον Δεκέμβρη δίνοντας μάχες οπισθοφυλακής, μέχρι που τα διέλυσε η κυβέρνηση και έριξε τους ηγέτες τους στη φυλακή.
Η Δύση δημόσια έκανε μια προπαγανδιστική εκστρατεία κατηγορώντας τον «κόκκινο φασισμό». Αλλά παράλληλα «έστελνε καθησυχαστικά μηνύματα μέσω του Στρατάρχη Τίτο αρνούμενη κάθε πρόθεση εκμετάλλευσης της κατάστασης εις βάρος των σοβιετικών συμφερόντων». Τα ταξικά «ένστιχτα» του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού τον έφερναν πιο κοντά στους ανταγωνιστές του από την άλλη μεριά του «σιδερένιου παραπετάσματος». Ενα μικρό επεισόδιο δείχνει το γιατί.
Στις 7 Νοέμβρη στη Βουδαπέστη τα οδοφράγματα της οδού Ταζόλτο ήταν από τις λίγες εστίες αντίστασης που κρατούσαν ακόμα, με λίγες σφαίρες και μολότοφ απέναντι στα τανκς. Οι μαχητές που τα υπεράσπιζαν σήκωσαν μια σημαία. Δεν ήταν η ουγγρική, που κυριαρχούσε τις προηγούμενες μέρες. Ηταν μια κόκκινη σημαία για να τιμηθεί η επέτειος της Επανάστασης του Οκτώβρη. Τα οράματα του 1917 ξαναζωντάνεψαν για λίγες μέρες στα εργοστάσια και τα οδοφράγματα της Ουγγαρίας το 1956.
του Λέανδρου Μπόλαρη
