Η Τουρκία σε πόλωση

Στις 16 Απρι­λί­ου, το δη­μο­ψή­φι­σμα για τη συ­νταγ­μα­τι­κή με­ταρ­ρύθ­μι­ση, που θα ενέ­κρι­νε τη με­τα­τρο­πή του κοι­νο­βου­λευ­τι­κού συ­στή­μα­τος της χώρας σε προ­ε­δρι­κό, κα­τέ­λη­ξε σε μια πύρ­ρειο νίκη του Ταγίπ Ερ­ντο­γάν, η οποία όχι μόνο δεν βάζει τέλος στην κρίση της Τουρ­κί­ας, αλλά αφή­νει ανοι­χτά τα πιο απρό­βλε­πτα εν­δε­χό­με­να.

Το «προ­σω­πι­κό στοί­χη­μα» του Ερ­ντο­γάν είναι τε­ρά­στιο. Επι­διώ­κει την εφαρ­μο­γή στην Τουρ­κία ενός μο­ντέ­λου αλά «Ρωσία του Πού­τιν», με την αντι­πο­λί­τευ­ση να έχει νό­μι­μες δυ­να­τό­τη­τες μόνο εφό­σον δη­λώ­νει υπο­τα­γή στον Πρό­ε­δρο, που θα στέ­κε­ται πάνω από την κυ­βέρ­νη­ση. Θέλει την ανέ­λι­ξη του ίδιου στον ρόλο ενός αντί­στοι­χου «ηγέτη του έθνους». 

Και φυ­σι­κά, το στοί­χη­μα δεν είναι τόσο «προ­σω­πι­κό». Σε πεί­σμα επι­φα­νεια­κών ερ­μη­νειών που βλέ­πουν απλά μια «υπερ-φι­λο­δο­ξία» του να γίνει «Σουλ­τά­νος», η βαθιά πο­λι­τεια­κή αλ­λα­γή είναι επι­λο­γή του τμή­μα­τος της αστι­κής τάξης που εκ­φρά­ζε­ται μέσα από το κυ­βερ­νη­τι­κό ΑΚΡ: Για να αντα­πε­ξέλ­θει στην οι­κο­νο­μι­κή κρίση, για να ξε­πε­ρά­σει με επι­τυ­χία τους κλυ­δω­νι­σμούς στη γει­το­νιά (Συρία, Ιράκ, κουρ­δι­κό ζή­τη­μα, απει­λή του Ισλα­μι­κού Κρά­τους), για να απα­ντή­σει στην «απο­μό­νω­ση» από τη Δύση, για να ξε­πε­ρά­σει την απο­διορ­γά­νω­ση του κρά­τους που προ­κά­λε­σε ο «εν­δο­κρα­τι­κός εμ­φύ­λιος» που κο­ρυ­φώ­θη­κε με την από­πει­ρα πρα­ξι­κο­πή­μα­τος και το επα­κό­λου­θο «ξή­λω­μα» με το οποίο απά­ντη­σε ο Ερ­ντο­γάν, προ­ϋ­πο­τί­θε­ται μια ηγε­σία με πυγμή, που θα χα­ράσ­σει μα­κρο­πρό­θε­σμες αστι­κές στρα­τη­γι­κές, χωρίς να επη­ρε­ά­ζε­ται από εν­δο­α­στι­κούς αντα­γω­νι­σμούς.

Ο Ερ­ντο­γάν επι­χει­ρεί συ­στη­μα­τι­κά να τσα­κί­σει πι­θα­νούς αστι­κούς μη­χα­νι­σμούς ανα­τρο­πής του (στρα­τό, γκιου­λε­νι­κούς, κε­μα­λι­κούς κλπ), τη δυ­να­τό­τη­τα αντί­στα­σης από τα κάτω και από Αρι­στε­ρά, την κουρ­δι­κή αντί­στα­ση. Τότε μόνο ίσως κα­τα­φέ­ρει να κρα­τή­σει όρθιο τον τουρ­κι­κό κα­πι­τα­λι­σμό και ταυ­τό­χρο­να να ανα­κτή­σει την εμπι­στο­σύ­νη ευ­ρύ­τε­ρων τμη­μά­των της άρ­χου­σας τάξης. Η επι­βο­λή του προ­ε­δρι­κού συ­στή­μα­τος λοι­πόν αντα­πο­κρί­νε­ται σε αυτή την ανά­γκη «βο­να­παρ­τι­σμού» του κα­θε­στώ­τος.

Συ­νέ­χεια της κρί­σης

Ακρι­βώς επει­δή το δια­κύ­βευ­μα ήταν τόσο με­γά­λο, η ορια­κή δια­φο­ρά με την οποία επι­κρά­τη­σε το «Ναι» δια­μορ­φώ­νει σκη­νι­κό συ­νέ­χειας της κρί­σης. Μια σε βάθος πο­λι­τεια­κή αλ­λα­γή απαι­τεί ευ­ρύ­τε­ρη κοι­νω­νι­κή συ­ναί­νε­ση. Η ανά­δει­ξη ενός αν­θρώ­που σε «εθνάρ­χη» απαι­τεί επί­σης μια ευ­ρύ­τε­ρη λαϊκή νο­μι­μο­ποί­η­ση. Οι προ­ε­κλο­γι­κές προ­βλέ­ψεις του Ερ­ντο­γάν (για άνετη επι­κρά­τη­ση, με πάνω από 60%) δεν ήταν μόνο ρη­το­ρι­κή «ένεση αι­σιο­δο­ξί­ας», αλλά ου­σια­στι­κά πε­ριέ­γρα­φαν και τον πήχυ τον οποίο τα επι­τε­λεία του ΑΚΡ έκρι­ναν ότι μπο­ρού­σαν και όφει­λαν να πε­ρά­σουν. Αυτή η πλα­τιά λαϊκή νο­μι­μο­ποί­η­ση ήταν άλ­λω­στε το αντι­κεί­με­νο του δη­μο­ψη­φί­σμα­τος, καθώς τις υπε­ρε­ξου­σί­ες, που επε­δί­ω­κε ο Ερ­ντο­γάν, θα μπο­ρού­σε να τις ασκή­σει και με άλ­λους, «πλά­γιους», είτε νό­μι­μους, είτε «έκτα­κτους» τρό­πους.

Κρί­νο­ντας το απο­τέ­λε­σμα, πράγ­μα­τι ο Ερ­ντο­γάν πέ­τυ­χε μια νίκη. Έχει εμπλα­κεί σε «πε­ρι­πέ­τειες» (σε Ιράκ-Συ­ρία) που μέχρι τώρα με­τρά­νε μόνο απο­τυ­χί­ες. Βρί­σκε­ται σε κα­τά­στα­ση σχε­τι­κής απο­μό­νω­σης διε­θνώς. Είχε απέ­να­ντί του το πιο πλατύ και ετε­ρό­κλη­το φάσμα δυ­νά­με­ων, που ξε­κι­νού­σε από την κοι­νω­νι­κή βάση της ακρο­δε­ξιάς (που δεν ακο­λού­θη­σε τη γραμ­μή της ηγε­σί­ας του MHP), περ­νού­σε από τον κε­μα­λι­σμό και έφτα­νε ως τη ρι­ζο­σπα­στι­κή Αρι­στε­ρά, συ­μπε­ρι­λαμ­βά­νο­ντας ακόμα και τμή­μα­τα του πο­λι­τι­κού Ισλάμ που δια­φώ­νη­σαν με τη με­ταρ­ρύθ­μι­ση. Και παρ’ όλα αυτά κα­τόρ­θω­σε να συ­γκε­ντρώ­σει πίσω του τη μισή Τουρ­κία σε ένα τόσο υπερ-φι­λό­δο­ξο σχέ­διο.

Ήταν μια επι­βε­βαί­ω­ση της κυ­ριαρ­χί­ας-δη­μο­φι­λί­ας του ΑΚΡ σε μια πολύ διευ­ρυ­μέ­νη λαϊκή βάση, παρά τα όσα έχουν συμ­βεί τα τε­λευ­ταία χρό­νια. Δε­κά­δες εκα­τομ­μύ­ρια είτε θυ­μού­νται το πρό­σφα­το πα­ρελ­θόν (τα «καλά χρό­νια» του ΑΚΡ επί οι­κο­νο­μι­κής ανά­πτυ­ξης και σχε­τι­κών δη­μο­κρα­τι­κών ανοιγ­μά­των) είτε ελ­πί­ζουν σε ένα αντί­στοι­χο μέλ­λον και θε­ω­ρούν ότι ένας πα­νί­σχυ­ρος Ερ­ντο­γάν είναι «ο άν­θρω­πος που θα κάνει τη δου­λειά». Η επί­κλη­ση (υπαρ­κτών κι ανύ­παρ­κτων) απει­λών έπαι­ξε ση­μα­ντι­κό ρόλο, όπως και η διέ­νε­ξη με τη Δύση. Είναι χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό ότι το «Ναι» πήρε εντυ­πω­σια­κά πο­σο­στά στη Γερ­μα­νία, την Ολ­λαν­δία, αλλά και τη Γαλ­λία και τις χώρες της Μπε­νε­λούξ. Αντί­στοι­χα «αντι-δυ­τι­κά» αντα­να­κλα­στι­κά σί­γου­ρα έπαι­ξαν ρόλο και στο εσω­τε­ρι­κό της Τουρ­κί­ας.

Αλλά αυτή είναι η μία όψη του νο­μί­σμα­τος. Η άλλη είναι η αδυ­να­μία του Ερ­ντο­γάν να πεί­σει/κι­νη­το­ποι­ή­σει όχι μόνο ευ­ρύ­τε­ρες δυ­νά­μεις πέρα από τη βάση του, αλλά ακόμα και το σύ­νο­λο του πε­ρί­που 61-62% που αντι­στοι­χού­σε στο εκλο­γι­κό άθροι­σμα της βάσης των δύο κομ­μά­των που στή­ρι­ξαν το «Ναι» (ΑΚΡ και MHP). Η κρα­τι­κή μη­χα­νή επι­στρα­τεύ­τη­κε στην προ­πα­γάν­δα του «Ναι», η κα­μπά­νια του «Όχι» δέ­χτη­κε απί­στευ­τες διώ­ξεις και τρο­μο­κρα­τία, η εκλο­γι­κή μάχη έγινε με την «Κα­τά­στα­ση Εκτά­κτου Ανά­γκης» σε ισχύ και το HDP σε συν­θή­κες ημι­πα­ρα­νο­μί­ας, με το στίγ­μα του «φι­λο-τρο­μο­κρά­τη» και «εθνο­προ­δό­τη» να βα­ραί­νει όποιον ψή­φι­ζε «Όχι», και με ευ­ρεί­ες κα­ταγ­γε­λί­ες για νο­θεία και τρο­μο­κρα­τία τη μέρα της ψη­φο­φο­ρί­ας. Η ορια­κή (και αμ­φι­σβη­τού­με­νη) νίκη είναι ξε­κά­θα­ρα «πύρ­ρειος» και ήδη η Αρι­στε­ρά αι­σθά­νε­ται την αυ­το­πε­ποί­θη­ση να αρ­νεί­ται το απο­τέ­λε­σμα και να δια­δη­λώ­νει στους δρό­μους.

Σύμ­φω­να με κά­ποιες πρώ­τες εκτι­μή­σεις, το ΑΚΡ έχασε 1 στους 10 ψη­φο­φό­ρους του. Είναι μια κα­λο­δε­χού­με­νη, αλλά σχε­τι­κά πε­ριο­ρι­σμέ­νη απώ­λεια. Όπως φαί­νε­ται, η μα­ζι­κή απώ­λεια ήταν αυτή της ακρο­δε­ξιάς ψήφου, με το 73% των οπα­δών του MHP να δια­τη­ρεί την δυ­σπι­στία κι εχθρό­τη­τά του απέ­να­ντι στο ΑΚΡ και να μην ακο­λου­θεί τη γραμ­μή της ηγε­σί­ας (αν και πολλά ανώ­τε­ρα και με­σαία στε­λέ­χη έκα­ναν ανοι­χτά αγώνα υπέρ του «Όχι»). Αυτή η διά­στα­ση θα έχει εν­δια­φέ­ρον και για τις εξε­λί­ξεις στο ίδιο το MHP, αλλά και για τη συμ­μα­χία ΑΚΡ-MHP, με συ­γκολ­λη­τι­κή ουσία τον πό­λε­μο ενά­ντια στους Κούρ­δους.

Απρό­βλε­πτες εξε­λί­ξεις

Όλα τα σε­νά­ρια και για το πώς θα δια­χει­ρι­στεί ο Ερ­ντο­γάν το ορια­κό απο­τέ­λε­σμα και πώς θα κι­νη­θούν οι αντί­πα­λοί του (εκ δε­ξιών και εξ αρι­στε­ρών) είναι ανοι­χτά. Επι­βε­βαιώ­νε­ται για άλλη μια φορά η συν­θή­κη «πε­ριο­ρι­σμέ­νης ηγε­μο­νί­ας» του Ερ­ντο­γάν (μια μα­ζι­κή και αφο­σιω­μέ­νη κοι­νω­νι­κή βάση στή­ρι­ξης, απέ­να­ντι σε εξί­σου μα­ζι­κούς και ορ­κι­σμέ­νους εχθρούς), για την οποία έχουν ξα­να­γρά­ψει αρ­κε­τοί ανα­λυ­τές στο πα­ρελ­θόν.

Τυ­πι­κά, ο Ερ­ντο­γάν έχει τα θε­σμι­κά «ερ­γα­λεία» να υλο­ποι­ή­σει το βο­να­παρ­τι­στι­κό σχέ­διό του για να ξε­πε­ρα­στεί η κρίση. Αλλά πο­λι­τι­κά, το κα­θε­στώς του πα­ρα­μέ­νει «πο­λιορ­κη­μέ­νο φρού­ριο». Η κρίση της Τουρ­κί­ας κάθε άλλο παρά ξε­πε­ρά­στη­κε. Μάλ­λον βα­θαί­νει.

Η πα­ρα­τε­τα­μέ­νη κρίση μπο­ρεί να γεν­νή­σει κάθε εί­δους εξε­λί­ξεις: από ακόμα πιο έντο­νο αυ­ταρ­χι­σμό του Ερ­ντο­γάν, ως νέα από­πει­ρα πρα­ξι­κο­πή­μα­τος. Από τη σκο­πιά της Αρι­στε­ράς, η έκ­βα­ση της μάχης θα κρι­θεί από το πόσο θα μπο­ρέ­σει να ορ­γα­νω­θεί στη συ­νέ­χεια η ενω­τι­κή και από τα κάτω αντί­στα­ση στην αυ­ταρ­χι­κή κα­τρα­κύ­λα, η πάλη ενά­ντια στις νε­ο­φι­λε­λεύ­θε­ρες πο­λι­τι­κές, για βελ­τί­ω­ση του βιο­τι­κού επι­πέ­δου και διεύ­ρυν­ση των δη­μο­κρα­τι­κών δι­καιω­μά­των.

 

*Ανα­δη­μο­σί­ευ­ση από την Ερ­γα­τι­κή Αρι­στε­ρά, φύλλο Νο 382