Η φωνή απέναντι στον πόλεμο: Το συγκλονιστικό “MOTHERS” της Marta Górnicka στη Μικρή Επίδαυρο

Η σπουδαία Πολωνή σκηνοθέτιδα Marta Górnicka έχει χτίσει τα τελευταία χρόνια μια ξεχωριστή θέση στο ευρωπαϊκό θέατρο, μετατρέποντας τη χορωδία σε πολιτική πράξη και τη συλλογική φωνή σε ένα από τα πιο ισχυρά σκηνικά εργαλεία της εποχής μας. Στις παραστάσεις της, η φωνή γίνεται εργαλείο κοινωνικής παρέμβασης και δημόσιου λόγου για ανθρώπους και κοινότητες που σπάνια ακούγονται.

Το Σάββατο 4 Ιουλίου έρχεται στην Ελλάδα και πιο συγκεκριμένα στο Μικρό Θέατρο Αρχαίας Επιδαύρου με το MOTHERS – A Song for Wartime στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου. Σε αυτόν τον χώρο που κουβαλά φύσει και θέσει ένα ισχυρό συμβολικό φορτίο στήνει μια σκηνική μαρτυρία για το τι σημαίνει να ζεις μέσα στον πόλεμο, να χάνεις το σπίτι σου, να μεγαλώνεις παιδιά μέσα στον φόβο και, τελικά, να αναζητάς ξανά τη φωνή σου όταν η βία έχει διαλύσει ακόμη και τη δυνατότητα του λόγου.

Αφετηρία της παράστασης είναι η σκληρή διαπίστωση πως – δυστυχώς- η γλώσσα του πολέμου δεν αλλάζει ποτέ. Οι θηριωδίες, οι βιασμοί γυναικών, η εξόντωση των αμάχων, ο ξεριζωμός και η καταστροφή της ζωής επαναλαμβάνονται ξανά και ξανά, ανεξάρτητα από τον τόπο ή την εποχή. Μέσα σε αυτή τη διαχρονική βία, η Marta Górnicka επιχειρεί να απαντήσει σε ένα σχεδόν υπαρξιακό ερώτημα: τι απομένει όταν ο πόλεμος έχει καταστρέψει ακόμη και τη δυνατότητα του ανθρώπου να μιλήσει; Η απάντησή της είναι η φωνή.

Δεν είναι τυχαίο ότι από την παγκόσμια πρεμιέρα του στο Teatr Powszechny της Βαρσοβίας το 2023 μέχρι σήμερα, το MOTHERS έχει ταξιδέψει σε μερικές από τις σημαντικότερες ευρωπαϊκές σκηνές και φεστιβάλ – από το Maxim Gorki Theater του Βερολίνου και το Maillon του Στρασβούργου μέχρι την Αβινιόν, το Παρίσι, τη Ζυρίχη, τη Γενεύη και την Κρακοβία.

Τι θα δούμε επί σκηνής

Στη σκηνή συναντιούνται 21 γυναίκες ηλικίας από 9 έως 71 ετών, από την Ουκρανία, την Πολωνία και τη Λευκορωσία. Είναι μητέρες και κόρες, πρόσφυγες, γυναίκες που έχασαν τα σπίτια τους, αλλά και γυναίκες που άνοιξαν τα δικά τους σπίτια για να υποδεχθούν όσους αναγκάστηκαν να φύγουν. Ανάμεσά τους βρίσκονται γυναίκες από τη Μαριούπολη, το Κίεβο, το Ιρπίν και το Χάρκοβο, που μεταφέρουν στη σκηνή όχι έναν θεατρικό ρόλο, αλλά τη δική τους εμπειρία.

Οι προσωπικές μαρτυρίες τους γίνονται ένα συλλογικό σώμα στο Μικρό Θέατρο της Επιδαύρου. Ένας χορός που μιλά με μία φωνή, χωρίς ποτέ να χάνει την ατομικότητα κάθε γυναίκας. Ένας χορός που δεν αφηγείται απλώς τον πόλεμο, αλλά τον μεταφέρει ως ζωντανή εμπειρία στον θεατή.

Shchedrivka: Ένα παραδοσιακό ουκρανικό τραγούδι γίνεται ύμνος ευχής και αναγέννησης

Καθοριστικό και νευραλγικό ρόλο στην παράσταση παίζει η μουσική. Το έργο αντλεί από ουκρανικές, λευκορωσικές και πολωνικές μουσικές παραδόσεις, καθώς και από αποσπάσματα του παραδοσιακού ουκρανικού τραγουδιού shchedrivka, το οποίο ανοίγει την παράσταση ως ύμνος ευχής και αναγέννησης. Νανουρίσματα, παιδικά τραγούδια, ποιήματα και πολιτικές δηλώσεις δημιουργούν μια παρτιτούρα που είναι ταυτόχρονα τελετουργική και πολιτική.

Μέσα από αυτή τη σύνθεση, η φωνή αποκτά έναν ρόλο πολύ μεγαλύτερο από εκείνον της απλής αφήγησης. Γίνεται ως φορέας μνήμης και αντοχής. Δεν είναι απλώς μέσο έκφρασης, αλλά μορφή επιβίωσης και επανακατοίκησης του κόσμου μετά από την καταστροφή. Η παράσταση επιδιώκει να ανασύρει «ό,τι παραμένει ζωντανό μέσα στα ερείπια».

Αυτό ακριβώς διαφοροποιεί το MOTHERS από πολλές παραστάσεις που πραγματεύονται τον πόλεμο. Δεν ενδιαφέρεται να αναπαραστήσει τις μάχες ούτε να σχολιάσει τη γεωπολιτική επικαιρότητα. Τοποθετεί στο κέντρο τη σχέση της γυναίκας με τον πόλεμο, εστιάζοντας στους μηχανισμούς άμυνας, στη μνήμη, στην ευθύνη απέναντι στη βία και στη συλλογική αντίδραση της Ευρώπης απέναντι σε μια σύγκρουση που εξελίσσεται μέσα στην ίδια την ήπειρο.

Ποια είναι η σπουδαία Marta Górnicka

Η Marta Górnicka είναι Πολωνή σκηνοθέτις, συγγραφέας και καλλιτέχνις της φωνής, γνωστή διεθνώς ως «επανευρέτρια» της χορωδιακής αρχής στο σύγχρονο θέατρο. Σπούδασε σκηνοθεσία στην Ακαδημία Θεάτρου της Βαρσοβίας, μουσική στο Frederic Chopin School of Music και έκανε σπουδές και στο Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας.

Από το 2010 ανέπτυξε το CHÓR KOBIET / CHORUS OF WOMEN στη Βαρσοβία, ένα σύνολο σύγχρονου χορωδιακού θεάτρου που έβαλε στο επίκεντρο την ανακατάκτηση της γυναικείας συλλογικής φωνής στον δημόσιο χώρο και τη σύνδεση της αρχαίας χορωδίας με μια σύγχρονη, κριτική θεατρική γλώσσα.

Το 2019 ίδρυσε το POLITICAL VOICE INSTITUTE στο Maxim Gorki Theater του Βερολίνου, ένα εργαστηριακό κέντρο που διερευνά την πολιτική δύναμη της φωνής, του σώματος και της γλώσσας, με στόχο την οικοδόμηση ανοιχτών, ετερόκλητων κοινοτήτων και στρατηγικών αντίστασης στη βία.

Στο έργο της, ο χορός δεν λειτουργεί ως διακοσμητικό στοιχείο αλλά ως πολιτικό εργαλείο: ως ένα συλλογικό σώμα που μιλά, θυμάται, αντιστέκεται και θέτει υπό αμφισβήτηση τη γλώσσα της εξουσίας. Η ίδια έχει περιγράψει τη δουλειά της ως θέατρο που δίνει φωνή σε διαφορετικές κοινότητες και εξετάζει τα όρια ανάμεσα στη σύγκρουση και τη συμφιλίωση, χρησιμοποιώντας τη σκηνή ως πλατφόρμα για να ακουστούν φωνές που συνήθως αποκλείονται από το δημόσιο πεδίο.

Στο MOTHERS – A Song for Wartime, αυτή η μέθοδος παίρνει την πιο ώριμη και σκληρή της μορφή. Το έργο συγκεντρώνει μια πολυγλωσσική, πολυεθνική γυναικεία κοινότητα και αντιμετωπίζει τον πόλεμο μέσα από τις σωμάτων-φωνών που τον υφίστανται, δείχνοντας πώς η χορωδία μπορεί να γίνει κοινότητα μνήμης, επιβίωσης και αντίστασης.

Η παράσταση συνομιλεί με την ιδέα ενός θεάτρου «πριν από το θέατρο», δηλαδή με πρωταρχικές μορφές συλλογικής έκφρασης που προϋπάρχουν των σκηνικών συμβάσεων και παραμένουν ικανές να μεταμορφώσουν το κοινό.

Ο πυρήνας της είναι η βία του πολέμου πάνω στις γυναίκες και στους αμάχους, αλλά και η αδυναμία της Ευρώπης να αναμετρηθεί ουσιαστικά με αυτή τη βία. Μέσα από τη μουσικότητα, την πολυφωνία και το τελετουργικό της χορωδίας, η Górnicka προτείνει την τέχνη ως τόπο μνήμης, αναγνώρισης και κοινής ευθύνης απέναντι σε μια ιστορική τραγωδία που επαναλαμβάνεται.