70 χρόνια από το θάνατο του Άρη

Γεν­νή­θη­κε ως Θα­νά­σης Κλά­ρας στη Λαμία μαζί με τον αιώνα, στα 1900. Με­γα­λώ­νο­ντας μέσα στη φο­βε­ρή κρίση μετά τη μι­κρα­σια­τι­κή κα­τα­στρο­φή, στο ξέ­σπα­σμα των κοι­νω­νι­κών αγώ­νων και στη διά­λυ­ση του βε­νι­ζε­λι­σμού, συν­δέ­θη­κε με τον κο­μου­νι­σμό.

Το σύ­ντο­μο πέ­ρα­σμά του από τον τρο­τσκι­σμό –τον οποίο εγκα­τέ­λει­ψε προ­σα­να­το­λι­ζό­με­νος, όπως και πολ­λοί άλλοι, στη μάχη μέσα από τις γραμ­μές του ΚΚΕ– του έδωσε πι­θα­νό­τα­τα μια γνώση για τις «με­γά­λες συ­ζη­τή­σεις» στις τά­ξεις της Γ΄ Διε­θνούς στα τέλη της δε­κα­ε­τί­ας του ’20. Μια γνώση που, επί­σης πι­θα­νό­τα­τα, τη χρειά­στη­κε στα τέλη της ζωής του και στις κρί­σι­μες επι­λο­γές που έκανε.

Η δράση του τον έφερε στις φυ­λα­κές της δι­κτα­το­ρί­ας του Με­τα­ξά. Υπέ­γρα­ψε «δή­λω­ση με­τα­νοί­ας», αλλά βγαί­νο­ντας συ­νέ­χι­σε να δρα, χωρίς δια­κο­πή. Το γε­γο­νός αυτό ενι­σχύ­ει την πι­θα­νό­τη­τα να υπέ­γρα­ψε «δή­λω­ση» κατ’ εντο­λή της κομ­μα­τι­κής ηγε­σί­ας, πα­ρό­λο που η επί­ση­μη ιστο­ριο­γρα­φία του ΚΚΕ ποτέ δεν ανα­γνώ­ρι­σε αυτήν την πι­θα­νό­τη­τα.

Με το κομ­μα­τι­κό ψευ­δώ­νυ­μο «Μι­ζέ­ριας» συ­νε­χί­ζει να δρα πο­λι­τι­κά μέχρι και μετά την κα­τάρ­ρευ­ση του πο­λε­μι­κού με­τώ­που.

Αντάρ­τι­κο

Προ­σα­να­το­λί­ζε­ται αμέ­σως στην ιδέα της ανά­πτυ­ξης της αντί­στα­σης. Κάνει την επι­λο­γή της ένο­πλης πάλης –του αντάρ­τι­κου– στην ύπαι­θρο, πέρα από την έμ­φα­ση του ορ­γα­νω­μέ­νου τμή­μα­τος του ΚΚΕ που εξα­κο­λου­θεί να δρα με προ­τε­ραιό­τη­τα την ερ­γα­τι­κή αντί­στα­ση μέσα στις πό­λεις. Ρί­χνε­ται στην προ­σπά­θεια της συ­νέ­νω­σης και του συ­ντο­νι­σμού των πρώ­των ανταρ­το­ο­μά­δων που είχαν εμ­φα­νι­στεί αυ­θόρ­μη­τα στα βουνά της Στε­ρε­άς Ελ­λά­δας αλλά και της Μα­κε­δο­νί­ας. Οι πρώ­τες μάχες και η εί­σο­δός του στη Δο­μνί­τσα αρ­χί­ζουν την πο­ρεία που έχτι­σε τον πιο μα­ζι­κό στην Ευ­ρώ­πη –μαζί με τον γιου­γκο­σλα­βι­κό– αντάρ­τι­κο απε­λευ­θε­ρω­τι­κό «στρα­τό», τον ΕΛΑΣ. Ο Θα­νά­σης Κλά­ρας ή Μι­ζέ­ριας είχε ήδη γίνει ο Άρης Βε­λου­χιώ­της.

Η στρα­τιω­τι­κή δράση του ΕΛΑΣ οδη­γεί σύ­ντο­μα στην απε­λευ­θέ­ρω­ση ενός τμή­μα­τος της –κυ­ρί­ως ορει­νής– χώρας, την Ελεύ­θε­ρη Ελ­λά­δα. Σε αυτό το τμήμα ανα­πτύσ­σε­ται ένας βαθύς κοι­νω­νι­κός με­τα­σχη­μα­τι­σμός: Οι γυ­ναί­κες βγαί­νουν από το σπίτι και την οι­κο­γέ­νεια, κα­τα­κτούν για πρώτη φορά την ισό­τη­τα. Οι φτω­χοί αγρό­τες για να αντι­με­τω­πί­σουν την πείνα υπο­χρε­ώ­νο­νται να απαλ­λο­τριώ­σουν την πε­ριου­σία των γαιο­κτη­μό­νων και να χτί­σουν νέες μορ­φές λαϊ­κής εξου­σί­ας. Ανα­πτύσ­σο­νται η λαϊκή αυ­το­διοί­κη­ση και η λαϊκή δι­καιο­σύ­νη. Αυτές οι κοι­νω­νι­κές κα­τα­κτή­σεις εξη­γούν σε με­γά­λο βαθμό τη στρα­τιω­τι­κή αντο­χή του ΕΛΑΣ απέ­να­ντι στις δυ­νά­μεις κα­το­χής και τους ντό­πιους συ­νερ­γά­τες τους. Το αντάρ­τι­κο του ΕΛΑΣ στην ύπαι­θρο και η δράση του ΕΑΜ στις πό­λεις απο­τυ­πώ­νουν την ερ­γα­το­α­γρο­τι­κή συμ­μα­χία που ήταν η κοι­νω­νι­κή βάση του με­γά­λου κι­νή­μα­τος της Αντί­στα­σης στην Ελ­λά­δα.

Κοι­νω­νι­κές αλ­λα­γές

Αυτές τις κοι­νω­νι­κές κα­τα­κτή­σεις εγ­γυού­νταν η ένο­πλη δύ­να­μη του ΕΛΑΣ, υπό την ηγε­σία του Άρη. Γρά­φει η ΚΟΜΕΠ (2005, τεύ­χος 4): «Η στα­δια­κή εκ­κα­θά­ρι­ση όλο και ευ­ρύ­τε­ρων τμη­μά­των της επαρ­χια­κής Ελ­λά­δας από τους το­πι­κούς αντι­προ­σώ­πους του αστι­κού κρά­τους έδωσε το έναυ­σμα και απο­τέ­λε­σε τη βάση για την ανά­δει­ξη νέων μορ­φών λαϊ­κής εξου­σί­ας και κυ­ριαρ­χί­ας». Όμως πόσο «η εκ­κα­θά­ρι­ση από τους αντι­προ­σώ­πους του αστι­κού κρά­τους» ήταν γε­νι­κευ­μέ­νη γραμ­μή του ΚΚΕ; Η ίδια η δια­κή­ρυ­ξη του ΕΑΜ, η διά­ση­μη μπρο­σού­ρα του Δημ. Γλη­νού («Τι είναι και τι θέλει το ΕΑΜ;»), όρι­ζαν τον αγώνα ως εθνι­κο­α­πε­λευ­θε­ρω­τι­κό, που θα δι­νό­ταν «σε συμ­μα­χία με την αστι­κή τάξη», πα­ρα­πέ­μπο­ντας τις κοι­νω­νι­κές αλ­λα­γές για ένα με­τέ­πει­τα μέλ­λον.

Η κοι­νω­νι­κή πραγ­μα­τι­κό­τη­τα που δια­μορ­φώ­θη­κε στην Ελεύ­θε­ρη Ελ­λά­δα –παρά τους πε­ριο­ρι­σμούς του πο­λέ­μου, της πεί­νας και της κα­το­χής– απο­δει­κνύ­ουν πως ο Άρης και οι σύ­ντρο­φοί του εφάρ­μο­ζαν τη «γραμ­μή» τρο­πο­ποιώ­ντας την αι­σθη­τά σε ρι­ζο­σπα­στι­κή κα­τεύ­θυν­ση. Αυτή η δια­φο­ρά είναι πολύ πιο ση­μα­ντι­κή από τη συ­ζή­τη­ση για την «κα­θυ­στέ­ρη­ση» της ηγε­σί­ας του ΚΚΕ να απο­δε­χθεί τη ση­μα­σία του ένο­πλου αγώνα και να την εν­σω­μα­τώ­σει ορ­γα­νι­κά στο πο­λι­τι­κό σχέ­διο της Αντί­στα­σης. Αν και, πράγ­μα­τι, το ΚΚΕ συ­γκρο­τεί το Γε­νι­κό Στρα­τη­γείο του ΕΛΑΣ, τε­λι­κά, μόλις το Μάη του 1943, πλαι­σιώ­νο­ντας τον Άρη Βε­λου­χιώ­τη (πρω­το­κα­πε­τά­νιος) με τους Στέ­φα­νο Σα­ρά­φη (στρα­τιω­τι­κός αρ­χη­γός) και Αντρέα Τζή­μα-Σα­μα­ρι­νιώ­τη (πο­λι­τι­κός αντι­πρό­σω­πος).

Η στιγ­μή της αλή­θειας

Όπως σε όλα τα κι­νή­μα­τα αντί­στα­σης, η στιγ­μή της αλή­θειας έφτα­σε για το ΕΑΜ μαζί με το τέλος του πο­λέ­μου. Η στρα­τη­γι­κή της ηγε­σί­ας του –όπως και αυτή του «διε­θνούς κέ­ντρου», της Μό­σχας– ήταν: ομαλή δη­μο­κρα­τι­κή με­τά­βα­ση, προ­σω­ρι­νή κυ­βέρ­νη­ση, εκλο­γές για να απο­φα­σί­σει ο λαός. Αυτή η αυ­τα­πά­τη ήταν που «έστει­λε» το ΚΚΕ στις συμ­φω­νί­ες της Κα­ζέρ­τας και του Λι­βά­νου, στην απο­δο­χή της κυ­βέρ­νη­σης του Γ. Πα­παν­δρέ­ου και στην υπο­δο­χή των βρε­τα­νι­κών στρα­τευ­μέ­νων ως απε­λευ­θε­ρω­τών της Αθή­νας, στο δρόμο του Δε­κέμ­βρη και στην τα­πει­νω­τι­κή συμ­φω­νία της Βάρ­κι­ζας.
Είναι γνω­στό σε όλους ότι ο Άρης δια­φώ­νη­σε με την κα­τά­θε­ση των όπλων στη Βάρ­κι­ζα. Ας δώ­σου­με ξανά το λόγο στην ΚΟΜΕΠ: «Κα­τα­δί­κα­σε τη συμ­φω­νία της Βάρ­κι­ζας και έχει δι­καιω­θεί ως προς αυτό. Όμως δεν εξέ­φρα­σε άλλη στρα­τη­γι­κή αντί­λη­ψη από εκεί­νη που εκ­φρα­ζό­ταν από πλευ­ράς ΚΚΕ» (ό.π. 2005, τ. 4).

Δεν είναι αλή­θεια. Ο Άρης δια­τύ­πω­σε έγκαι­ρα τη στρα­τη­γι­κή δια­φω­νία του. Ίσως για πρώτη φορά δη­μό­σια στη σύ­σκε­ψη των κα­πε­τα­ναί­ων στη Λαμία (Δε­κέμ­βρης 1944). Κατά την ΚΟΜΕΠ «η το­πο­θέ­τη­σή του στη σύ­σκε­ψη αυτή απο­τέ­λε­σε το ση­μείο αντί­στρο­φης μέ­τρη­σης» για τη μοίρα του πρω­το­κα­πε­τά­νιου του ΕΛΑΣ. Όμως, ακόμα κα­θα­ρό­τε­ρα προει­δο­ποί­η­σε με το ιστο­ρι­κό γράμ­μα του «προς τα μέλη της ΚΕ του ΚΚΕ». Στις 24 Μάρτη 1945 ο Άρης γρά­φει: «Αν δεν σας ήταν εύ­κο­λο να γνω­ρί­ζε­τε προ­ο­πτι­κά τις προ­θέ­σεις της ελ­λη­νι­κής αντί­δρα­σης και των Άγ­γλων … τώρα μπο­ρεί­τε να τις βλέ­πε­τε. Πρό­θε­σή τους είναι όχι να συμ­βά­λουν σε προ­σπά­θεια για ομαλή ζωή του τόπου, ή έστω να ανε­χθούν απλώς τις δικές σας προ­σπά­θειες προς την τέ­τοια κα­τεύ­θυν­ση, αντί­θε­τα, να ορ­γα­νώ­σουν και να διε­ξά­γουν με πλε­ο­νε­κτι­κές γι’ αυ­τούς συν­θή­κες τον εμ­φύ­λιο πό­λε­μο μ’ όλα τα μέσα.

Η διά­σκε­ψη και συμ­φω­νία της Γιάλ­τας δεν πρέ­πει να έχετε καμιά αυ­τα­πά­τη πως είναι δυ­να­τόν να επι­δρά­σει σε τόσο με­γά­λο βαθμό, ώστε να στρέ­ψει το τι­μό­νι της χώρας που αφή­σα­τε να κρα­τούν γερά στα χέρια τους οι Άγ­γλοι … [οφεί­λε­τε] να δη­μιουρ­γή­σε­τε δια­φο­ρε­τι­κή κα­τά­στα­ση, ανά­λο­γη πε­ρί­που με την της Γιου­γκο­σλα­βί­ας και ίσως και κα­λύ­τε­ρη, με μια ορθή και συ­νε­πή πο­λι­τι­κή … οι δυ­να­τό­τη­τες υπήρ­χαν όλες για μια τέ­τοια πο­λι­τι­κή, για τη δη­μιουρ­γία μιας τόσο δια­φο­ρε­τι­κής κα­τά­στα­σης στη χώρα. Και όποιος δεν το βλέ­πει και δεν το πα­ρα­δέ­χε­ται αυτό, πρέ­πει να είναι ή μαρ­ξι­στι­κά αγράμ­μα­τος, ή… τι να πω».

Ο Άρης δια­τυ­πώ­νει μια συ­νο­λι­κά δια­φο­ρε­τι­κή στρα­τη­γι­κή: η ρήξη με την ελ­λη­νι­κή αντί­δρα­ση και τους Άγ­γλους είναι ανα­πό­φευ­κτη –κάντε ό,τι και οι Γιου­γκο­σλά­βοι (δη­λα­δή κα­τα­λά­βε­τε την εξου­σία) – όχι αυ­τα­πά­τες για τη Γιάλ­τα.

Το τέλος

Πι­θα­νά η τε­λευ­ταία θέση (η ανα­φο­ρά στη Γιάλ­τα αλλά και στη «σαφή πα­ραί­νε­ση των Ρώσων προς το ΚΚΕ για το κλεί­σι­μο της συμ­φω­νί­ας της Βάρ­κι­ζας») να απο­τέ­λε­σε το μοι­ραίο εσω­κομ­μα­τι­κό «λάθος» του Άρη. Στις 11 Ιούνη του ’45, ο «Ρι­ζο­σπά­στης» ανα­κοι­νώ­νει τη δια­γρα­φή του Άρη και η ηγε­σία του ΚΚΕ καλεί για απο­μό­νω­ση του Θα­νά­ση Κλάρα ή Μι­ζέ­ρια. Σε συν­θή­κες λευ­κής τρο­μο­κρα­τί­ας, αυτή η από­φα­ση ισο­δυ­να­μού­σε με κα­τα­δί­κη σε θά­να­το. Ο Βε­λου­χιώ­της είχε μπει στο δρόμο προς τη Με­σού­ντα. Το κομ­μέ­νο κε­φά­λι του, που η Δεξιά εξέ­θε­σε σε δη­μό­σια θέα μαζί με το κε­φά­λι του Τζα­βέ­λα, κρε­μα­σμέ­να στο φα­νο­στά­τη των Τρι­κά­λων, στοί­χειω­σαν μέσα στις καρ­διές των αρι­στε­ρών.

Εβδο­μή­ντα χρό­νια μετά, ο Άρης έχει απο­κα­τα­στα­θεί «πο­λι­τι­κά –όχι όμως κομ­μα­τι­κά» από την ηγε­σία του ΚΚΕ. Η απει­θαρ­χία του, πα­ρό­τι όλοι ξέ­ρουν ότι είχε πο­λι­τι­κά δίκιο, δεν έχει συγ­χω­ρε­θεί. Ίσως γι’ αυτό ο Άρης έρ­χε­ται ξανά και ξανά στη μνήμη όλων όσοι αγω­νί­ζο­νται, αντι­στέ­κο­νται, εξε­γεί­ρο­νται. Και εί­μα­στε σί­γου­ροι ότι θα απο­κα­τα­στα­θεί ολο­κλη­ρω­τι­κά, όταν οι ερ­γά­τες και οι φτω­χοί που πα­λεύ­ουν για την ελευ­θε­ρία νι­κή­σουν ολο­κλη­ρω­μέ­να.

Πηγή: http://rproject.gr