«Σάββατο 9 Μαΐου. Ο θρήνος της μάνας του Τάσου Τούση που δολοφονήθηκε στη γωνία Συγγρού & Πτολεμαίων.Η φωτογραφία με τον νεκρό που τοποθέτησαν πάνω στην πόρτα οι σύντροφοί του, είναι η πιο γνωστή από την εξέγερση». Φωτογραφία (και λεζάντα) από το δημοσίευμα του Ιού της Κυριακής στο περιοδικό Έψιλον της Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας (30 Απρίλη 1995). Ντοκουμέντα από το αρχείο Ζιούτου. 
Ο Τάσος Τούσης (όρθιος αριστερά) με την οικογένειά του. ‘Ηταν 25 ετών όταν έπεσε νεκρός από τα πυρά της Χωροφυλακής. Αυτοκινητιστής στο επάγγελμα, κατάγονταν από το Ασβεστοχώρι. Η φωτογραφία του νεκρού νεαρού κομμουνιστή εργάτη που δημοσίευσε ο Ριζοσπάστης την επομένη της δολοφονίας του στάθηκε αφορμή να γράψει ο Γιάννης Ρίτσος τον Επιτάφιο.
«Στη στράτα εδώ καταμεσίς τ” άσπρα μαλλιά μου λύνω και σου σκεπάζω της μορφής το μαραμένο κρίνο». (Ρίτσος, Επιτάφιο). «Κ. Παπαβασιλείου (Απεργός): «Στη γωνία Εγνατίας και Συγγρού ήταν ένα ξενοδοχείο, που χτιζόταν. Ξηλώνουµε µια πόρτα και τον βάζουµε επάνω… Εγώ, ο Ασπρίδης, ο Σαββίδης, ο Βεκίδης Ζαφίρης και ο Χατζηδήµος. Παίρνουµε το νεκρό, δυο µπροστά, δυο πίσω και πηγαίνουµε κατ’ ευθείαν στην οδό Βενιζέλου… Μόλις φτάσαµε στην Εγνατία µε διαταγή του Ντάκου άρχισαν οµαδικά πυρά οι χωροφύλακες.»
«Το καπνεργοστάσιο της Εταιρείας Μονοπωλίου Οθωμανικών Καπνών(Rejie). Κτίστηκε το 1884 στην αρχή της σημερινής Λαγκαδά. Απασχολούσε, σύμφωνα με το βιβλίο, 400 εργάτες και το 1893 είχεπαραγωγή 22.000.000 τσιγάρα!» Από το βιβλίο Θεσσαλονίκη, η ψυχή μας, του Λάκη Ιωαννίδη.
«Η καπναποθήκη της Salonica στην Πτολεμαίων. Κτίσθηκε το 1924, σε σχέδια του Μοδιάνο και έχει, δυστυχώς, κατεδαφιστεί». Από το βιβλίο Θεσσαλονίκη, η ψυχή μας, του Λάκη Ιωαννίδη.
1924. Διαλογή καπνού από πρόσφυγες σε καπναποθήκη του Βόλου. Βλ. Υπάτη, Σχόλια-Ιστορία-Αναφορές. «Το 1930 η Καπνεργατική Ομοσπονδία αριθμούσε 25 σωματεία και πάνω από 22000 μέλη. Την περίοδο 1927 και 1928 εκδηλώθηκαν οι μεγαλύτερες και μαζικότερες απεργίες όπου οι καπνέμποροι απαντούσαν με «κλείσιμο» των εργοστασίων και οι δυνάμεις καταστολής του κράτους αντιμετώπιζαν τους απεργούς με σκληρότητα που είχε σαν αποτέλεσμα νεκρούς και τραυματίες. Οι καπνεργάτες χαρακτηρίζονταν «επικίνδυνη» τάξη και κρίθηκε από κράτος και καπνεμπόρους ότι έπρεπε να … περιοριστεί. Η «αποσυμφόρηση» του επαγγέλματος άρχισε με την δημιουργία του ΤΑΚ του Ταμείου Ασφαλίσεως Καπνεργατών. Το οποίο επέβαλε την χρήση επαγγελματικού βιβλιαρίου από το 1926, που ιδρύθηκε, και καταργήθηκε η ελεύθερη πρόσβαση στο επάγγελμα. Η ανεργία άρχισε να φαίνεται μετά από το 1929 και μεγάλωσε ακόμα από τότε μέχρι το 1936 που με την αλλαγή του συστήματος επεξεργασίας «Τόγκα» στηρίχθηκε στην μαζική απασχόληση γυναικών στο επάγγελμα. Το 1920 οι γυναίκες ήταν διπλάσιες από τους άνδρες στο επάγγελμα και το 1930 τους ξεπέρασαν κατά εφτά φορές». (Κώστας Παπακοσμάς, πρώην Δημοτικός Σύμβουλος Καβάλας και μέλος του Δ.Σ. του Δημοτικού Μουσείου).
1927. Επεξεργασία καπνού από καπνεργάτες στη Λαμία. Βλ. Υπάτη, Σχόλια-Ιστορία-Αναφορές.
Πρωτομαγιά του 1936 στη Θεσσαλονίκη.
«Στιγμιότυπο από τη διαδήλωση (9 Μαΐου). Οι απεργοί συνωθούνται στην οδό Κολόμβου, λίγο προτού ξεσπάσουν οι αιματηρές συγκρούσεις». Ιός της Κυριακής (1995). Ντοκουμέντα από το αρχείο Ζιούτου.
«Παρόντα στη (μαύρη) εργασία, παρόντα και στα οδοφράγματα. Τα παιδιά δίνουν το παρών στη μεγάλη διαδήλωση». Ιός της Κυριακής (1995). Ντοκουμέντα από το αρχείο Ζιούτου.
«Σάββατο 9 Μαΐου. Σε επιφυλακή η μονάδα των τεθωρακισμένων». Ιός της Κυριακής (1995). Ντοκουμέντα από το αρχείο Ζιούτου.
«Σάββατο 9 Μαΐου. Τα οπλοπολυβόλα σε ετοιμότητα στην πλατεία Βαρδαρίου». Ιός της Κυριακής (1995). Ντοκουμέντα από το αρχείο Ζιούτου
Σάββατο 9 Μαΐου. Η χωροφυλακή πραγματοποιεί σωματικούς ελέγχους». Ιός της Κυριακής (1995). Ντοκουμέντα από το αρχείο Ζιούτου.
«Σάββατο 9 Μαΐου. Έφιππες επελάσεις της χωροφυλακής, κατά του άοπλου πλήθους». Ιός της Κυριακής (1995). Ντοκουμέντα από το αρχείο Ζιούτου.
«Σάββατο 9 Μαΐου. Περίπτερο της Βενιζέλου, όπου σκοτώθηκε ο Δ. Λαΐλάνης». Ιός της Κυριακής (1995). Ντοκουμέντα από το αρχείο Ζιούτου.
«Σάββατο 9 Μαΐου. Οι διαδηλωτές έβαλαν μια πρόχειρη επιγραφή: «Εδώ σκοτώθηκε ο εργάτης Λαϊλάνης για το ψωμί που ζήτησε». Ιός της Κυριακής (1995). Ντοκουμέντα από το αρχείο Ζιούτου.
«Σάββατο 9 Μαΐου. Οι πρώτοι νεκροί σωριάζονται στους δρόμους της Θεσσαλονίκης. Ιός της Κυριακής (1995). Ντοκουμέντα από το αρχείο Ζιούτου.
«Κυριακή 10 Μαΐου. Ο λαός της Θεσσαλονίκης κηδεύει τα θύματα της εξέγερσης». Ιός της Κυριακής (1995). Ντοκουμέντα από το αρχείο Ζιούτου.
«Ο ταγματάρχης Μαρινάκης απευθύνεται στους συγκεντρωμένους λίγο πριν από την κηδεία των θυμάτων (10 Μαΐου)». Ιός της Κυριακής (1995). Ντοκουμέντα από το αρχείο Ζιούτου.
Ο στρατός αρνήθηκε ουσιαστικά να πάρει μέρος στην καταστολή των διαδηλώσεων, γεγονός που εξηγεί την παρουσία και τον χαιρετισμό του ταγματάρχη Μαρινάκη.
«Οι αρχές είχαν ουσιαστικά καταλυθεί. Οι συνοικισμοί όλοι είχαν καταληφθή από τους διαδηλωτάς», γράφει ο επιμελητής του ημερολογίου του Ιωάννη Μεταξά, Π. Σιφναίος. Και ο Γρ. Δαφνής συμπληρώνει: «Τη νύκτα της 9ης προς 10η Μαΐου, ούτε ο Γενικός Διοικητής, ούτε ο Σωματάρχης, ούτε καμία άλλη αρχή ημπορούσε να ασκήση εξουσίαν!’
«Κυριακή 10 Μαΐου. 150.000 Θεσσαλονικείς κηδεύουν τα θύματά τους. Τα φέρετρα δεν φτάνουν για όλους…» Ιός της Κυριακής (1995). Ντοκουμέντα από το αρχείο Ζιούτου.
Η κηδεία των θυμάτων.
Μεταξικές παρελάσεις. Η δικτατορία του Μεταξά επιβλήθηκε μόλις τρεις μήνες μετά τις μεγάλες κινητοποιήσεις των καπνεργατών. Δεξ., Φαλλαγγίτες παρελαύνουν με μαύρες στολές δανεισμένες από τους ιταλούς φασίστες.
Η πρώτη έκδοση του Ριζοσπάστη και η έκδοση του Κέδρου με τις ξυλογραφίες του Α. Τάσσου.
«Η έκδοση του «Επιταφίου» από το «Ρ», κυκλοφόρησε σε 10.000 αντίτυπα, αριθμός ρεκόρ για τα εκδοτικά δεδομένα της εποχής. Το εξώφυλλο του, διαστάσεων 24×17 εκατοστά, εικονογραφήθηκε με σχέδιο του Γιώργου Λιδάκη, φιλοτεχνημένο με σινική μελάνη. Σε 14 σελίδες, διαστάσεων 23,5×16 εκατοστά, περιλήφθηκαν με λατινική αρίθμηση I-XΙV, τα δεκατέσσερα ποιήματα που έγραψε και ολοκλήρωσε ο Γ. Ρίτσος στο διάστημα 10-12 του Μάη. Το βιβλίο γίνεται ανάρπαστο. Ο «Ρ» σκοπεύει να κυκλοφορήσει και δεύτερη έκδοση του «Επιταφίου», η οποία θα περιλάμβανε και άλλα έξι τραγούδια, τα οποία είχε ήδη γράψει και δώσει στο «Ρ» ο ποιητής. Η δεύτερη έκδοση του «Ρ» ματαιώνεται, με την επιβολή της δικτατορίας του Μεταξά την 4η Αυγούστου. Τα «κοράκια» της συντάσσουν πάραυτα τον πρώτο κατάλογο απαγορευμένων βιβλίων, κατάσχουν τα τελευταία 250 αντίτυπα της πρώτης έκδοσης του «Επιταφίου» από το «Λαϊκό Βιβλιοπωλείο» και τα καίνε δημόσια. Τα ρίχνουν στην πυρά, μπροστά στους Στύλους του Ολυμπίου Διός, μαζί με βιβλία του Μαρξ, του Μαξίμ Γκόρκι, του Ανατόλ Φρανς». (Κόκκινος Φάκελλος, Ιστορικό, πολιτικό Blog για την ιστορία της διεθνούς και ελληνικής αριστεράς)
Μίκης Θεοδωράκης και Γρηγόρης Μπιθικώτσης στην ηχογράφηση του Επιταφίου.
«Είναι 1958, ο Μίκης Θεοδωράκης βρίσκεται στο Παρίσι. Ο Ρίτσος «χωρίς να έχουμε άλλη σχέση εκτός από αυτή της ΕΠΟΝ, μου στέλνει όλα του τα βιβλία. Και στον ‘Επιτάφιο’ είχε αυτό: το βιβλίο τούτο το έκαψαν στους στύλους του Ολυμπίου Διός. Και ήταν ακριβώς η εποχή που εγώ πήγα έξω στο Παρίσι, ελεύθερος πρώτη φορά, αλλά καθόμουν μόνος στο δωμάτιο όπου μέναμε -η Μυρτώ σπούδαζε στο νοσοκομείο-, μπήκε η Μακρόνησος μέσα μου. Και ο μόνος τρόπος για να την πολεμάω ήταν να γράφω μουσική».
Λίγο πριν από τις εκλογές του ‘58, μια ομάδα αριστερών στο Παρίσι οργανώνει μια σύναξη για ενίσχυση, έστω και συμβολική, της ΕΔΑ στο σπίτι των Θεοδωράκηδων. Μου λέει η Μυρτώ πάμε να ψωνίσουμε για το βράδυ. Πάμε στις Αλ, στην αγορά. Πήρα και τον «Επιτάφιο» μαζί. Τι το θέλεις το βιβλίο μου λέει η Μυρτώ, λέω δεν μπορώ να έρθω μαζί σου, πρέπει κάποιος να μείνει στο αυτοκίνητο. Κάθομαι λοιπόν στο τιμόνι και περιμένω. Μια βροχή… Βγάζω το βιβλίο και χωρίς να το πολυσκεφτώ, λες και έπρεπε να γίνει αυτό, χαράζω πεντάγραμμο και αρχίζω να γράφω μουσική. Μελοποιώ και τα είκοσι(…)
Ο Μάνος Χατζιδάκις είναι φίλος από την ΕΠΟΝ ήδη. Ο Μίκης τον συναντά στην Αθήνα. «Τον ρωτάω δειλά, σου έστειλα κάτι τραγούδια από τον «Επιτάφιο» τα κοίταξες; Και μου λέει, επί λέξει, καλύτερα να τα ξεχάσουμε αυτά. Δεν είναι της αξίας σου. Εσύ πρέπει να γράφεις συμφωνική μουσική. Δεν είναι αντάξιά σου. Λέω κι εγώ δεν αξίζουν, τελείωσε». (Απόσπασμα από τη συνέντευξη που έδωσε ο Μίκης Θεοδωράκης στην Αγγελική Κώττη για το ‘Εθνος, 25-04 2009). Ολόκληρη η συνέντευξη στο σάιτ του ‘Εθνους.
Μάνος Κατράκης, Μίκης Θεοδωράκης, Γιάννης Ρίτσος, Οδυσσέας Ελύτης. Για τη φωτογραφία του Μίκη Θεοδωράκη στο πιάνο
Η καλλιέργεια του καπνού, έργο των Α. Τάσσου και Λουκίας Μαγγιώρου. Μετά τη συντήρησή του στην Εθνική Πινακοθήκη στην οποία και ανήκει, εκτίθεται στο Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, στη Μονή Λαζαριστών. «Το έργο φιλοτεχνήθηκε, το 1960, για το εργοστάσιο του Εθνικού Οργανισμού Καπνού Δυτικής Θεσσαλονίκης, με παραγγελία της εταιρείας Παπαστράτος».
Μέρες του ’36 (1972), ταινία του Θόδωρου Αγγελόπουλου.
Πηγή: www.lifo.gr
