Δεκαεπτά χρόνια μετά τον θάνατο της η πιο ριζοσπαστική της κληρονομιά δεν βρίσκεται στον χορό, αλλά στον τρόπο με τον οποίο μας καλεί να ξανασκεφτούμε τον άνθρωπο σε μια εποχή πολέμου και ακραίων ανισοτήτων.
Στις 30 Ιουνίου 2009 έφυγε από τη ζωή η Pina Bausch, αφήνοντας πίσω της ένα έργο που ξεπέρασε τα όρια της χορογραφίας και μετατράπηκε σε μια νέα γλώσσα για να μιλήσουμε για την κοινωνία, την εξουσία και την ανθρώπινη ύπαρξη. Δεκαεπτά χρόνια μετά, το ερώτημα δεν είναι τι πρόσφερε απλώς στον σύγχρονο χορό. Το πραγματικό ερώτημα είναι γιατί η σκέψη της μοιάζει σήμερα πιο αναγκαία από ποτέ.
Ζούμε σε μια εποχή όπου ο πόλεμος έχει επιστρέψει στο κέντρο της πολιτικής πραγματικότητας. Η γενοκτονική βία στη Γάζα, η στρατιωτικοποίηση της Ευρώπης, η άνοδος του εθνικισμού και των αυταρχικών καθεστώτων συνθέτουν ένα τοπίο όπου η βία δεν αποτελεί πλέον ιστορική εξαίρεση αλλά μια νέα κανονικότητα.
Το παράδοξο, όμως, είναι διαφορετικό. Ποτέ άλλοτε στην ιστορία δεν είχαμε τόση πρόσβαση στον πόνο των άλλων και ποτέ άλλοτε δεν υπήρχε ο κίνδυνος να τον συνηθίσουμε τόσο εύκολα. Οι εικόνες διαδέχονται η μία την άλλη με τέτοια ταχύτητα ώστε η ανθρώπινη τραγωδία μετατρέπεται σε ακόμη ένα στιγμιότυπο στην ατελείωτη ροή της πληροφορίας. Παρακολουθούμε παιδιά να σκοτώνονται, πόλεις να ισοπεδώνονται και ανθρώπους να εκτοπίζονται μέσα από τις ίδιες οθόνες στις οποίες, λίγα δευτερόλεπτα αργότερα, εμφανίζεται ένα διαφημιστικό βίντεο ή μια ακόμη ανάρτηση. Ο πόνος γίνεται εικόνα και η εικόνα καταναλώνεται.
Ίσως γι’ αυτό η Pina Bausch επιστρέφει σήμερα όχι μόνο ως μια μεγάλη χορογράφος, αλλά ως μια από τις σημαντικότερες ερμηνεύτριες της ανθρώπινης συνθήκης.
Το Tanztheater: όταν ο χορός σταμάτησε να αναπαριστά και άρχισε να αποκαλύπτει
Η μεγαλύτερη επανάσταση που έφερε η Pina Bausch δεν ήταν αισθητική. Ήταν ανθρωπολογική. Όταν ανέλαβε το Tanztheater Wuppertal στις αρχές της δεκαετίας του 1970, άλλαξε ριζικά την έννοια της χορογραφίας. Μέχρι τότε, ακόμη και ο σύγχρονος χορός στηριζόταν κυρίως στη φόρμα, στην τεχνική, στη μουσικότητα και στη δεξιοτεχνία του σώματος. Η κίνηση αποτελούσε το κέντρο της δημιουργίας. Η Bausch αντιστρέφει αυτή τη σχέση.
Δεν ξεκινά από την κίνηση αλλά από τον άνθρωπο. Στις πρόβες δεν ζητούσε από τους χορευτές να εκτελέσουν βήματα. Τους έθετε ερωτήσεις: «Τι φοβάσαι περισσότερο;», «Πότε ένιωσες πραγματικά μόνος;», «Πώς μοιάζει η ζήλια;», «Πώς κινείται η επιθυμία;». Οι απαντήσεις δεν δίνονταν με λέξεις αλλά με το σώμα. Από αυτές τις προσωπικές μαρτυρίες γεννιόταν η χορογραφία.
Έτσι, το Tanztheater δεν υπήρξε απλώς ένας συνδυασμός χορού και θεάτρου. Υπήρξε μια νέα μέθοδος κατανόησης της ανθρώπινης εμπειρίας.
Οι παραστάσεις της δεν είχαν γραμμική αφήγηση ούτε ήρωες. Υπήρχαν θραύσματα μνήμης, σιωπές, επαναλήψεις, στιγμές χιούμορ που μετατρέπονταν ξαφνικά σε βία και σκηνές τρυφερότητας που διακόπτονταν από την απόρριψη. Όπως ακριβώς λειτουργεί και η ανθρώπινη ζωή. Η επανάληψη αποτελούσε ίσως το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της αισθητικής της. Μια καθημερινή χειρονομία μπορούσε να επαναληφθεί δεκάδες φορές μέχρι να πάψει να μοιάζει φυσική και να αποκαλύψει τον κοινωνικό μηχανισμό που την παράγει. Εκεί όπου ο θεατής αρχικά έβλεπε μια απλή κίνηση, τελικά αναγνώριζε έναν κανόνα, μια εξουσία, μια συνήθεια.
Το σώμα ως πολιτικό πεδίο
Η συμβολή της Bausch γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα αν διαβαστεί μέσα από τη φιλοσοφία και την κοινωνιολογία. Ο Michel Foucault υποστήριζε ότι η εξουσία δεν επιβάλλεται μόνο μέσω των νόμων ή των θεσμών. Εγγράφεται πάνω στα σώματα. Διαμορφώνει τον τρόπο που καθόμαστε, εργαζόμαστε, αγαπάμε, φοβόμαστε και επιθυμούμε.
Τα σώματα στις παραστάσεις της δεν είναι ελεύθερα. Είναι σώματα που κουβαλούν τις επιταγές της κοινωνίας. Επαναλαμβάνουν κινήσεις χωρίς να γνωρίζουν πλέον γιατί τις επαναλαμβάνουν. Αγκαλιάζονται χωρίς να επικοινωνούν. Επιθυμούν χωρίς να συναντιούνται πραγματικά.
Ο Pierre Bourdieu θα ονόμαζε αυτές τις συμπεριφορές habitus: εκείνες τις κοινωνικές συνήθειες που έχουμε εσωτερικεύσει τόσο βαθιά ώστε μοιάζουν φυσικές. Η Bausch τις αποδομεί μία προς μία. Αποκαλύπτει ότι ακόμη και οι πιο καθημερινές μας κινήσεις είναι προϊόν μιας συγκεκριμένης ιστορικής και κοινωνικής πραγματικότητας..
Η μεταπολεμική Ευρώπη και το τραύμα της μνήμης
Η Pina Bausch γεννήθηκε το 1940, μέσα στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μεγάλωσε στη μεταπολεμική Γερμανία, σε μια κοινωνία που προσπαθούσε να συνυπάρξει με το συλλογικό της τραύμα.
Η Hannah Arendt έγραφε ότι η μεγαλύτερη απειλή δεν είναι μόνο η βία αλλά η κανονικοποίησή της. Όταν ο άνθρωπος συνηθίζει τον πόλεμο, όταν ο θάνατος γίνεται πληροφορία και όχι ηθικό γεγονός, τότε αρχίζει να διαβρώνεται η ίδια η δημοκρατία. Δεν είναι δύσκολο να αναγνωρίσει κανείς αυτή τη σκέψη στον κόσμο του 2026. Η εξοικείωση με τη βία αποτελεί ίσως το μεγαλύτερο πολιτικό πρόβλημα της εποχής μας.
Γιατί η Pina Bausch αφορά τον 21ο αιώνα
Ζούμε σε μια εποχή όπου η εικόνα κυριαρχεί πάνω στην εμπειρία. Η τεχνητή νοημοσύνη δημιουργεί πρόσωπα που δεν υπάρχουν, οι αλγόριθμοι προβλέπουν τις επιθυμίες μας και οι πόλεμοι μεταδίδονται σχεδόν σε πραγματικό χρόνο μέσα από τις οθόνες των κινητών μας. Η πληροφορία ταξιδεύει με πρωτοφανή ταχύτητα, όμως η κατανόηση και η ενσυναίσθηση μοιάζουν να ακολουθούν ολοένα και πιο αργά. Η συνεχής έκθεση στην εικόνα δεν οδηγεί απαραίτητα σε βαθύτερη επίγνωση· πολλές φορές παράγει το αντίθετο: μια σταδιακή εξοικείωση με τη βία και την ανθρώπινη οδύνη.
Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, το έργο της Pina Bausch αποκτά μια σχεδόν προφητική διάσταση. Τη στιγμή που ο σύγχρονος κόσμος τείνει να αντικαταστήσει την εμπειρία με την αναπαράστασή της, εκείνη επιμένει στη μοναδική αλήθεια που δεν μπορεί να κατασκευαστεί ούτε να ψηφιοποιηθεί: την παρουσία του ανθρώπινου σώματος.
Αυτή είναι, ίσως, η σημαντικότερη παρακαταθήκη της. Δεν άλλαξε μόνο τη γλώσσα του σύγχρονου χορού· μας έμαθε να βλέπουμε ότι πίσω από κάθε μορφή εξουσίας, κάθε πόλεμο, κάθε κοινωνική ανισότητα και κάθε πολιτική επιλογή υπάρχει πάντοτε ένα ανθρώπινο σώμα που βιώνει τις συνέπειές τους.
Σε μια εποχή όπου η βία κινδυνεύει να γίνει απλώς ακόμη μία εικόνα που προσπερνάμε, το έργο της Pina Bausch εξακολουθεί να μας υπενθυμίζει ότι η πιο ουσιαστική μορφή αντίστασης δεν είναι μόνο να μιλάμε για τον άνθρωπο, αλλά να διατηρούμε ζωντανή την ικανότητά μας να τον αισθανόμαστε.
Πηγή: epohi.gr
