50 χρόνια από τον «Πόλεμο των Έξι Ημερών»: Το σημείο καμπής για τον αραβικό εθνικισμό, το Ισραήλ και το παλαιστινιακό κίνημα

Ήταν ένα γε­γο­νός-κα­τα­λύ­της στη δια­μόρ­φω­ση του πο­λι­τι­κού το­πί­ου στη Μέση Ανα­το­λή που έπαι­ξε κα­θο­ρι­στι­κό ρόλο και για το ίδιο το πα­λαι­στι­νια­κό εθνι­κό κί­νη­μα, και για το ρεύμα του πα­να­ρα­βι­κού εθνι­κι­σμού, και για το ίδιο το Ισ­ρα­ήλ και τη σχέση του με τον αμε­ρι­κα­νι­κό ιμπε­ρια­λι­σμό.

 

Το υπό­βα­θρο

Για τον πα­λαι­στι­νια­κό λαό, είχε προη­γη­θεί η «Νάκ­μπα», η «κα­τα­στρο­φή» του 1948, όταν η σιω­νι­στι­κή πο­λι­το­φυ­λα­κή της Χα­γκά­να είχε εκ­διώ­ξει με τα όπλα, με κα­τα­στρο­φές, σφα­γές και εκ­φο­βι­σμούς, πε­ρί­που 750.000 Πα­λαι­στί­νιους (το 70% του πα­λαι­στι­νια­κού πλη­θυ­σμού) από τη γη τους, κα­τα­λαμ­βά­νο­ντας πε­ρί­που το 77% των εδα­φών της ιστο­ρι­κής Πα­λαι­στί­νης, για να εγκα­θι­δρύ­σει εκεί το κρά­τος του Ισ­ρα­ήλ. Η πα­λαι­στι­νια­κή κοι­νω­νία είχε κα­τα­στρα­φεί, και μαζί της πι­σω­γύ­ρι­σε για αρ­κε­τά χρό­νια και το εθνι­κό κί­νη­μα που είχε δώσει με­γά­λους αγώ­νες στο πα­ρελ­θόν (με απο­κο­ρύ­φω­μα την εξέ­γερ­ση του 1936 ενά­ντια στη βρε­τα­νι­κή αποι­κιο­κρα­τία), καθώς οι πε­ρισ­σό­τε­ροι Πα­λαι­στί­νιοι βρέ­θη­καν πρό­σφυ­γες στα γύρω αντι­δρα­στι­κά αρα­βι­κά κα­θε­στώ­τα, τα οποία δεν είχαν καμιά πρό­θε­ση να στη­ρί­ξουν την προ­σπά­θεια να απε­λευ­θε­ρω­θούν τα εδάφη που απαλ­λο­τριώ­θη­καν βίαια το 1948.

 

Για το Ισ­ρα­ήλ, είχε προη­γη­θεί η εντα­τι­κή του προ­σπά­θεια να κάνει επι­δεί­ξεις δύ­να­μης απέ­να­ντι στα γει­το­νι­κά αρα­βι­κά κράτη, για να επι­βε­βαιώ­σει την υπε­ρο­χή του απέ­να­ντι σε γεί­το­νες που θε­ω­ρού­σε «εχθρούς», αλλά και για να πεί­σει τις Με­γά­λες Δυ­νά­μεις ότι απο­τε­λεί τον πιο αξιό­μα­χο και αξιό­πι­στο σύμ­μα­χό τους στην πε­ριο­χή, η οποία μετά την ανα­κά­λυ­ψη των κοι­τα­σμά­των πε­τρε­λαί­ου γι­νό­ταν βα­σι­κό «έπα­θλο» στον διε­θνή ιμπε­ρια­λι­στι­κό αντα­γω­νι­σμό. Εξαρ­χής, άλ­λω­στε, το πο­λι­τι­κό ρεύμα του σιω­νι­σμού είχε συν­δέ­σει τις τύχες του με την προ­σπά­θεια να κερ­δί­σει ιμπε­ρια­λι­στι­κή στή­ρι­ξη, με τη φι­λο­δο­ξία να γίνει «προ­μα­χώ­νας του δυ­τι­κού πο­λι­τι­σμού» απέ­να­ντι στη «βαρ­βα­ρό­τη­τα και την κα­θυ­στέ­ρη­ση» των λαών της Ανα­το­λής.

 

Ο ευ­ρύ­τε­ρος αρα­βι­κός κό­σμος είχε πε­ρά­σει από μια πε­ρί­ο­δο έντο­νης ρι­ζο­σπα­στι­κο­ποί­η­σης τα χρό­νια μετά τον τερ­μα­τι­σμό της αποι­κιο­κρα­τί­ας. Αγρο­τι­κοί αγώ­νες για τη γη, ένα νεαρό και επι­θε­τι­κό ερ­γα­τι­κό κί­νη­μα, οργή ενά­ντια στην ημι­φε­ου­δαρ­χι­κή κα­θυ­στέ­ρη­ση και τη συ­νέ­χεια της κυ­ριαρ­χί­ας των πα­λιών αποι­κιο­κρα­τι­κών δυ­νά­με­ων με άλλα μέσα, αλλά και το «τραύ­μα» της ανι­κα­νό­τη­τας των πα­λιών ελίτ να υπε­ρα­σπι­στούν την Πα­λαι­στί­νη στον πό­λε­μο του 1948, τρο­φο­δο­τού­σαν μα­ζι­κά πο­λι­τι­κά ρεύ­μα­τα αμ­φι­σβή­τη­σης, από τα οποία κυ­ριάρ­χη­σε τε­λι­κά ο λε­γό­με­νος «αρα­βι­κός εθνι­κι­σμός».

 

Το 1952, ο Γκα­μάλ-Αμπ­ντέλ Νάσερ, κο­ρυ­φαία προ­σω­πι­κό­τη­τα αυτού του πο­λι­τι­κού ρεύ­μα­τος, κα­τέ­λα­βε την εξου­σία στην Αί­γυ­πτο ανα­τρέ­πο­ντας τον μο­νάρ­χη. Το 1956 εθνι­κο­ποί­η­σε τη Διώ­ρυ­γα του Σουέζ, παρά την πο­λε­μι­κή απει­λή από Γαλ­λία-Βρε­τα­νία-Ισ­ρα­ήλ, προ­κα­λώ­ντας κύμα εν­θου­σια­σμού στον αρα­βι­κό κόσμο. Αντι­δρα­στι­κά φι­λο­δυ­τι­κά κα­θε­στώ­τα ανα­τρά­πη­καν στο Ιράκ το 1958 και στην Υε­μέ­νη το 1962. Τα μπα­α­θι­κά κόμ­μα­τα (που υπο­στή­ρι­ζαν τον πα­να­ρα­βι­κό εθνι­κι­σμό) βρέ­θη­καν στην εξου­σία σε Ιράκ και Συρία.

 

 

Τα κα­θε­στώ­τα που προ­έ­κυ­ψαν απο­τε­λού­σαν απει­λή για τα αμε­ρι­κα­νι­κά συμ­φέ­ρο­ντα (που ήταν πλέον η νέα κυ­ρί­αρ­χη δύ­να­μη στην πε­ριο­χή, μετά την υπο­χώ­ρη­ση της Βρε­τα­νί­ας), και η Ουά­σινγ­κτον αρ­χι­κά στη­ρι­ζό­ταν σε ένα «πλέγ­μα» φι­λο­δυ­τι­κών δυ­νά­με­ων (το Ιράν του σάχη, ο οποί­ος είχε ανα­τρέ­ψει με αμε­ρι­κα­νι­κή βο­ή­θεια τον εθνι­κι­στή ηγέτη Μο­σα­ντέκ, τις μο­ναρ­χί­ες του Κόλ­που, την Τουρ­κία, το Ισ­ρα­ήλ) αλλά και σε άμε­σες επεμ­βά­σεις (στον Λί­βα­νο το 1958) για να τα πε­ριο­ρί­σει. Το 1956 είχε βάλει «χα­λι­νά­ρι» σε Ισ­ρα­ήλ-Γαλ­λία-Βρε­τα­νία, θε­ω­ρώ­ντας πως ο πό­λε­μος για το Σουέζ πε­ρισ­σό­τε­ρο κακό θα προ­κα­λού­σε, «εξα­γριώ­νο­ντας» έναν αρα­βι­κό κόσμο που ήδη έβρα­ζε και με τον οποίο ακόμα ήθελε να δια­τη­ρή­σει σχέ­σεις.

 

Η στιγ­μή της δο­κι­μα­σί­ας

Ο Ιού­νης του 1967 ήταν η στιγ­μή της δο­κι­μα­σί­ας γι’ αυτό το τοπίο που είχε δια­μορ­φω­θεί. Ύστε­ρα από μια σειρά ισ­ραη­λι­νών προ­κλή­σε­ων, ξέ­σπα­σε σύρ­ρα­ξη ανά­με­σα στους στρα­τούς της Αι­γύ­πτου, της Συ­ρί­ας και της Ιορ­δα­νί­ας, και των ισ­ραη­λι­νών δυ­νά­με­ων. Το απο­τέ­λε­σμα ήταν συ­ντρι­πτι­κό. Με την πα­νί­σχυ­ρη αε­ρο­πο­ρία να παί­ζει κα­τα­λυ­τι­κό ρόλο, ο ισ­ραη­λι­νός στρα­τός κα­τά­φε­ρε τα­χύ­τα­τα και σα­ρω­τι­κά πλήγ­μα­τα στους αντι­πά­λους του. Μέσα σε έξι ημέ­ρες κα­τόρ­θω­σε να κα­τα­λά­βει τη Δυ­τι­κή Όχθη και την ανα­το­λι­κή Ιε­ρου­σα­λήμ από την Ιορ­δα­νία, τα Υψί­πε­δα του Γκο­λάν από τη Συρία, τη Λω­ρί­δα της Γάζας και τη Χερ­σό­νη­σο του Σινά από την Αί­γυ­πτο. Η τα­πει­νω­τι­κή συ­ντρι­βή ήταν ένα τε­ρά­στιο σοκ.

 

Στην Πα­λαι­στί­νη, η κα­τα­στρο­φή ολο­κλη­ρώ­θη­κε με το Ισ­ρα­ήλ να απο­κτά τον έλεγ­χο όσων εδα­φών δεν είχε κα­τα­λά­βει το 1948, να αρ­πά­ζει κι άλλη γη, να προ­χω­ρά το σχέ­διο εποι­κι­σμών στα κα­τε­χό­με­να εδάφη.

 

Για τον αρα­βι­κό εθνι­κι­σμό, το πο­λι­τι­κό ρεύμα που εν­σάρ­κω­σε τις προσ­δο­κί­ες των λαϊ­κών μαζών της πε­ριο­χής για πολλά χρό­νια, η ήττα του 1967 απο­τέ­λε­σε θα­νά­σι­μο πλήγ­μα. Είχε απο­τύ­χει με τον πιο εμ­φα­τι­κό τρόπο σε μια από τις κε­ντρι­κές του «υπο­σχέ­σεις» και είχε οδη­γη­θεί σε μια ακόμα με­γα­λύ­τε­ρη τα­πεί­νω­ση. Ο Πό­λε­μος των Έξι Ημε­ρών δί­καια χα­ρα­κτη­ρί­στη­κε το ση­μείο κα­μπής στην «ιστο­ρι­κή χρε­ο­κο­πία» του αρα­βι­κού εθνι­κι­σμού. Η δεξιά με­τάλ­λα­ξη αυτών των κα­θε­στώ­των, τα χρό­νια που θα ακο­λου­θού­σαν, θα επι­βε­βαί­ω­νε αυτόν τον ισχυ­ρι­σμό.

 

Για τις ΗΠΑ, η έκ­βα­ση του πο­λέ­μου έκανε σαφές το συ­μπέ­ρα­σμα: το Ισ­ρα­ήλ είναι το πλέον απο­τε­λε­σμα­τι­κό «μα­ντρό­σκυ­λο» των αμε­ρι­κα­νι­κών συμ­φε­ρό­ντων στην πε­ριο­χή και η προ­νο­μια­κή σχέση συμ­μα­χί­ας μαζί του είναι υπε­ρά­νω κάθε άλλου τα­κτι­κού υπο­λο­γι­σμού. Η πο­λι­τι­κή ηγε­σία του σιω­νι­στι­κού ρεύ­μα­τος είχε πε­τύ­χει το στόχο της να πεί­σει για την απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τά της απέ­να­ντι στους «εχθρούς» των συμ­φε­ρό­ντων του ιμπε­ρια­λι­σμού. Μετά το 1967, η οι­κο­νο­μι­κή βο­ή­θεια από τις ΗΠΑ στο Ισ­ρα­ήλ εκτι­νά­χθη­κε από τα 13 εκατ. δο­λά­ρια ετη­σί­ως στα 600 εκατ. δο­λά­ρια. Η δα­νειο­δό­τη­ση για αγορά όπλων εκτι­νά­χθη­κε από τα 22 εκατ. δο­λά­ρια ετη­σί­ως στα 445 εκατ. δο­λά­ρια. Το κρά­τος του Ισ­ρα­ήλ έγινε μο­να­δι­κή πε­ρί­πτω­ση, όπως ση­μεί­ω­νε ο Ισ­ραη­λι­νός μαρ­ξι­στής Μοσέ Μα­σό­βερ: «Χρη­μα­το­δο­τεί­ται από τον ιμπε­ρια­λι­σμό χωρίς να είναι αντι­κεί­με­νο οι­κο­νο­μι­κής εκ­με­τάλ­λευ­σης από αυτόν». Μια σειρά προ­νο­μια­κές συμ­βά­σεις και ρυθ­μί­σεις (σε βο­ή­θεια, όπλα κ.λπ.) συ­γκρό­τη­σαν την «ξε­χω­ρι­στή σχέση» στην οποία ανα­φέ­ρο­νται όλοι οι πρό­ε­δροι των ΗΠΑ εδώ και δε­κα­ε­τί­ες. Η δυ­να­τό­τη­τα του Ισ­ρα­ήλ να αγνο­εί χωρίς συ­νέ­πειες δε­κά­δες απο­φά­σεις του ΟΗΕ και να κα­τα­πα­τά το διε­θνές δί­καιο χωρίς να λο­γο­δο­τεί είναι απο­τέ­λε­σμα αυτής της «ξε­χω­ρι­στής σχέ­σης».

 

 

Ρι­ζο­σπα­στι­κές προ­ο­πτι­κές

Αλλά η ήττα του 1967 δεν σφρά­γι­σε ορι­στι­κά τη μοίρα του αρα­βι­κού κι­νή­μα­τος. Η χρε­ο­κο­πία του «υπαρ­κτού» αρα­βι­κού εθνι­κι­σμού δεν έκρι­νε ορι­στι­κά τι έμελ­λε να τον δια­δε­χτεί. Αυτό το στοί­χη­μα παί­χτη­κε τα επό­με­να χρό­νια. Μια γενιά αγω­νι­στών έβγα­λε ρι­ζο­σπα­στι­κά συ­μπε­ρά­σμα­τα από την ανι­κα­νό­τη­τα των κα­θε­στώ­των να επι­λύ­σουν το Πα­λαι­στι­νια­κό.

 

Ο Γιά­σερ Αρα­φάτ προ­ω­θεί την αντί­λη­ψη για ένα «εθνι­κό πα­λαι­στι­νια­κό κί­νη­μα» που θα ανα­λάμ­βα­νε το ίδιο την απε­λευ­θέ­ρω­ση της Πα­λαι­στί­νης. Το 1968 ακο­λου­θεί ένα υψη­λού συμ­βο­λι­σμού επει­σό­διο που προ­κα­λεί εν­θου­σια­σμό: Με τη συ­ντρι­πτι­κή ήττα των κυ­βερ­νη­τι­κών αρα­βι­κών στρα­τευ­μά­των πολύ φρέ­σκια ακόμα στη μνήμη, οι Πα­λαι­στί­νιοι αντάρ­τες της Φατάχ κα­τα­φέρ­νουν να απο­κρού­σουν τον ισ­ραη­λι­νό στρα­τό στη μάχη του Κα­ρα­μέχ. Το 1969 η ορ­γά­νω­ση του Αρα­φάτ, η Φατάχ, κυ­ριαρ­χεί μέσα στην Ορ­γά­νω­ση για την Απε­λευ­θέ­ρω­ση της Πα­λαι­στί­νης (PLO), η οποία μέχρι τότε απο­τε­λού­σε σε με­γά­λο βαθμό «όρ­γα­νο» στα χέρια των αρα­βι­κών κυ­βερ­νή­σε­ων.

 

Το 1967, αμέ­σως μετά τον Πό­λε­μο των Έξι Ημε­ρών, ιδρύ­ε­ται το Λαϊκό Μέ­τω­πο για την Απε­λευ­θέ­ρω­ση της Πα­λαι­στί­νης, μια ορ­γά­νω­ση αρι­στε­ρής ιδε­ο­λο­γί­ας που δή­λω­νε μαρ­ξι­στι­κή-λε­νι­νι­στι­κή (από τους κόλ­πους της θα προ­κύ­ψει στη συ­νέ­χεια και το Δη­μο­κρα­τι­κό Μέ­τω­πο για την Απε­λευ­θέ­ρω­ση της Πα­λαι­στί­νης).

 

Αν η Φατάχ υπο­στη­ρί­ζει την αυ­τε­νέρ­γεια των Πα­λαι­στι­νί­ων αλλά δια­τη­ρεί τη γραμ­μή «μη επέμ­βα­σης στα εσω­τε­ρι­κά των αρα­βι­κών κρα­τών», στο πλευ­ρό της ανα­πτύσ­σο­νται μαρ­ξι­στι­κές ορ­γα­νώ­σεις που επι­χει­ρούν να συμ­μα­χή­σουν με τα κι­νή­μα­τα των αρα­βι­κών μαζών και να συν­δέ­σουν την πάλη για την απε­λευ­θέ­ρω­ση της Πα­λαι­στί­νης με την προ­ο­πτι­κή μιας αρα­βι­κής εξέ­γερ­σης…

 

Τα συ­μπε­ρά­σμα­τα που θα έβγαι­ναν και ο δρό­μος που θα έπαιρ­νε ο αρα­βι­κός κό­σμος μετά την ήττα των εθνι­κι­στι­κών κα­θε­στώ­των δεν ήταν λοι­πόν αυ­το­νό­η­τα και θα κρί­νο­νταν τα επό­με­να χρό­νια. Θα ακο­λου­θού­σαν με­γά­λοι αγώ­νες που θα ενέ­πνε­αν όχι μόνο τις αρα­βι­κές μάζες αλλά και τη διε­θνή Αρι­στε­ρά. Το 1970 θα συ­νέ­πι­πταν ο θά­να­τος του Νάσερ και η δια­δο­χή του από τον Σα­ντάτ, το πρα­ξι­κό­πη­μα του Χαφέζ Αλ Άσαντ ενά­ντια στη ρι­ζο­σπα­στι­κή πτέ­ρυ­γα του συ­ρια­κού Μπάαθ και ο Μαύ­ρος Σε­πτέμ­βρης, όταν οι δυ­νά­μεις του βα­σι­λιά Χου­σε­ΐν έδιω­ξαν στρα­τιω­τι­κά την PLO από την Ιορ­δα­νία. Γε­γο­νό­τα που «σφρά­γι­σαν» την ήττα του αρα­βι­κού εθνι­κι­σμού, αλλά άφη­ναν ακόμα ανοι­χτή τη δυ­να­τό­τη­τα της ρι­ζο­σπα­στι­κής Αρι­στε­ράς και του πα­λαι­στι­νια­κού κι­νή­μα­τος να αλ­λά­ξουν την κα­τά­στα­ση. Οι αδυ­να­μί­ες, οι ήττες και η στα­δια­κή με­τριο­πα­θής προ­σαρ­μο­γή και αυτών των δυ­νά­με­ων είναι μια άλλη ιστο­ρία…

*Ανα­δη­μο­σί­ευ­ση από την «Ερ­γα­τι­κή Αρι­στε­ρά», φ. 385