Η 25η Απριλίου του 1945 δεν αποτελεί απλώς μια ημερομηνία απελευθέρωσης από τον ξένο ζυγό, αλλά τη στιγμή που η εργατική τάξη της βόρειας Ιταλίας επιχείρησε να επιβάλει τη δική της κοινωνική σφραγίδα στις εξελίξεις. Η γενική απεργία που ξεκίνησε στις 24 Απριλίου μετατράπηκε γρήγορα σε ένοπλη εξέγερση, με τους εργάτες του Μιλάνου να καταλαμβάνουν τα εργοστάσια και να στήνουν οδοφράγματα πριν ακόμα φτάσουν οι συμμαχικές δυνάμεις στην πόλη. Το σύνθημα «Παραδοθείτε ή πεθάνετε» που εξέδωσε η Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης δεν απευθυνόταν μόνο στους Ναζί, αλλά και στην εγχώρια φασιστική ελίτ που για δύο δεκαετίες δυνάστευε τον λαό.
Το διάταγμα της 25ης Απριλίου για την ίδρυση των συμβουλίων διεύθυνσης των εργοστασίων (Consigli di Gestione) υπήρξε η πιο προχωρημένη πολιτική πράξη της Αντίστασης, καθώς εισήγαγε τον εργατικό έλεγχο στην παραγωγή. Τα συμβούλια αυτά δεν περιορίζονταν σε διεκδικήσεις μισθών, αλλά ανέλαβαν τη διοίκηση των μονάδων, την προστασία των μηχανημάτων από το γερμανικό σαμποτάζ και την οργάνωση της παραγωγής για τις άμεσες ανάγκες της κοινωνίας. Ήταν μια προσπάθεια να διασφαλιστεί ότι η απελευθέρωση δεν θα σήμαινε απλώς την επιστροφή στο παλιό καθεστώς, αλλά μια ριζική ανατροπή των ταξικών συσχετισμών υπέρ εκείνων που παρήγαγαν τον πλούτο.
Παρά τη δυναμική αυτή, τα χρόνια που ακολούθησαν τη λήξη του πολέμου είδαν τη σταδιακή αποδυνάμωση των συμβουλίων κάτω από την πίεση των Συμμάχων και τη στρατηγική της «εθνικής ομοψυχίας», που οδήγησε στην επιστροφή των ηνίων της βιομηχανίας στους παραδοσιακούς καπιταλιστές. Ωστόσο, η εμπειρία του Μιλάνου παραμένει ένα ιστορικό ορόσημο που αποδεικνύει ότι ο αντιφασιστικός αγώνας, στην κορυφαία του στιγμή, ταυτίζεται με την πάλη για τον εργατικό έλεγχο και την κοινωνική δικαιοσύνη.
Η επέτειος της 24-25ης Απριλίου μας θυμίζει ότι ο αντιφασισμός είναι αδιαχώριστος από την ταξική πάλη. Οι εργάτες του Μιλάνου το 1945 δεν ζήτησαν απλώς την αλλαγή μιας κυβέρνησης, αλλά την αλλαγή του τρόπου που λειτουργεί η κοινωνία, βάζοντας στο επίκεντρο τις ανάγκες τους και όχι τα κέρδη των συνεργατών του φασισμού. Σήμερα, που η ακροδεξιά στην Ιταλία και την Ευρώπη προσπαθεί να ξαναγράψει την ιστορία, το παράδειγμα των εργατικών συμβουλίων της Αντίστασης αποτελεί μια ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης και δράσης: ο φασισμός τσακίζεται στους δρόμους και τα εργοστάσια, μέσα από την ενότητα και την αυτοοργάνωση των από κάτω.
