Ήταν ο Τσε ρατσιστής; Μισούσε τους γκέι; Ήταν δολοφόνος;

Οκτ 10, 2014

O Ερνέστο “Τσε” Γκεβάρα είναι μάλλον η προσωπικότητα που διχάζει όσο καμία άλλη στην πολιτική ιστορία. Υπάρχουν πάρα πολλά παραδείγματα είτε κριτικής είτε εξιδανίκευσης του, τα οποία όμως δεν μπαίνουν στο κόπο να τον κατανοήσουν ούτε σαν άνθρωπο ούτε σαν επαναστάτη.

Υπάρχουν πολλά προβλήματα με αυτούς που επιχειρούν να εξιδανικεύσουν τον Τσε χωρίς να κατανοούν την ολότητα αυτών που έκανε, αλλά εδώ θα προσπαθήσω να απαντήσω στους ισχυρισμούς αυτών που εναντιώνονται στην ιδεολογία του. Ήταν δολοφόνος; Μισούσε τους γκέι; Ήταν ρατσιστής; Αυτές οι κατηγορίες που του προσάπτονται υπολείπονται ιστορικής απόδειξης, αλλά θα προσπαθήσω να τις τοποθετήσω στο πλαίσιο που πρέπει ώστε να καταλάβουμε την μεγάλη εικόνα για την επαναστατική διαδικασία στην οποία αγωνίστηκε ο Γκεβάρα.

Ήταν ο Τσε ρατσιστής;

Η απάντηση σε αυτή την ερώτηση βασίζεται σε μια άλλη που έπεται της πρώτης: Πότε;
Στο ημερολόγιο που κρατούσε ο Ερνέστο πριν γίνει “Τσε”, πριν γίνει κομμουνιστής, όταν δηλαδή ήταν 24 χρονών, και όταν για πρώτη φορά ήρθε σε επαφή με Αφροαμερικανούς (η Αργεντινή τότε κατοικούνταν κυρίως από λευκούς), σημειώνουμε τα εξής αποσπάσματα:

“Οι μαύροι, αυτά τα εξέχοντα παραδείγματα της φυλής της Αφρικής, που διατήρησαν την καθαρότητα της φυλής τους γιατί δεν ήξεραν τι σημαίνει μπάνιο, βλέπουν τα εδάφη τους να καταπατούνται από ένα νέο είδος σκλάβων: τους Πορτογάλους”
“Ο μαύρος είναι τεμπέλης και ονειροπόλος, χαλάει τα λεφτά του σε επιπολαιότητες ή στο ποτό. Ο Ευρωπαίος έχει παράδοση στην εργατικότητα και την οικονομία, που τον καταδιώκουν μέχρι και σε αυτήν εδώ τη μακρινή γωνία της Αμερικής και τον κάνουν να προχωρά ακόμα και ενάντια στις προσωπικές του φιλοδοξίες”

Αυτά είναι αποσπάσματα που χρησιμοποιούνται για να υποστηρίξουν ότι ο Γκεβάρα ήταν προκατειλημμένος, και είναι χωρίς αμφιβολία ρατσιστικά και εντελώς τυπικά παραδείγματα ενός Αργεντινού εργαζόμενου εκείνης της εποχής. Μπορούμε να πούμε ότι ο 24χρονος Γκεβάρα ήταν πραγματικά ρατσιστής. Ωστόσο, με την απόκτηση νέων εμπειριών και με την ένταξη του στο Μαρξισμό, ο Γκεβάρα αφοσιώθηκε στην μάχη ενάντια στο ρατσισμό και τον ιμπεριαλισμό. Στην επιστολή του στα Ηνωμένα Έθνη το 1964 ο Γκεβάρα λέει:

“Έχει έρθει το τελικό χτύπημα στην αποικιοκρατία: εκατομμύρια κάτοικοι της Αφρικής, της Ασίας και της Λατινικής Αμερικής εξεγείρονται για να χτίσουν μια καινούρια ζωή διεκδικώντας το αναντίρρητο δικαίωμα τους στον αυτοπροσδιορισμό.”
“Μιλάμε άφοβα γιατί ο κόσμος πρέπει να μάθει τι γίνεται στην Νότια Αφρική. Η βίαιη πολιτική του απαρτχάιντ εφαρμόζεται μπροστά στα μάτια όλων των εθνών του κόσμου. Οι λαοί της Αφρικής αναγκάζονται να επιβιώνουν με το ότι παραμένει επίσημη πολιτική η ανωτερότητα της μίας φυλής από την άλλη και στο όνομα αυτής υπάρχει ατιμωρησία. Δεν μπορούν τα Η.Ε. να κάνουν κάτι για να το σταματήσουν αυτό;”
“Αυτοί που σκοτώνουν τα ίδια τα παιδιά τους και μεροληπτούν ενάντια τους λόγω του χρώματος του δέρματος τους, αυτοί που αφήνουν τους δολοφόνους των Αφρικανών να παραμένουν ατιμώρητοι ενώ τιμωρούν τον Αφρικάνικο πληθυσμό όταν διεκδικεί τα δημοκρατικά του δικαιώματα, πώς μπορούν όλοι αυτοί να θεωρούν τους εαυτούς τους ως αυτούς που εξασφαλίζουν την ελευθερία; Αυτή η κυβέρνηση των Η.Π.Α δεν είναι η εγγύηση της ελευθερίας αλλά ο αυτουργός της εκμετάλλευσης και της καταπίεσης της πλειοψηφίας της ίδιας της χώρας της και των λαών ανά τον κόσμο.”
Ο Γκεβάρα αφού καταξιώθηκε σαν ηγέτης της επανάστασης στη χώρα του, έφυγε για να παλέψει μέχρι θανάτου την ανάπτυξη επαναστάσεων σε ολόκληρο τον κόσμο, και τελικά εγκαταστάθηκε στο Κονγκό σαν σύμβουλος των εκεί επαναστατών. Αυτό δείχνει ότι πίστευε ότι οι λαοί της Νότιας Αμερικής, της Αφρικής και της Ασίας πρέπει να ενωθούν για να συντρίψουν τον Δυτικό Ιμπεριαλισμό. Όσο ήταν στο Κονγκό, ο Γκεβάρα εκτίμησε λάθος τους επαναστάτες εκεί και έγραψε απογοητευμένος ότι είχαν έλλειψη πειθαρχίας και προσπάθησε να τους την επιβάλει βασιζόμενος την επιτυχημένη δικιά του εμπειρία από τη χώρα του. Γι αυτό το λόγο κατηγορείται ότι έβλεπε τον εαυτό του ανώτερο από τους επαναστάτες της Αφρικής. Ωστόσο, εκτιμώ ότι αυτή είναι μια ελλιπής ανάλυση , θα ήταν πιο ακριβές να πει κανείς ότι ο Γκεβάρα απογοητευόταν με οποιαδήποτε επαναστατική ομάδα δεν ήταν πειθαρχημένη και θα μιλούσε αυστηρά για οποιαδήποτε από αυτές.

Με δεδομένο ότι δεν υπάρχει απόδειξη για ρατσιστικές δηλώσεις του από την εποχή που ο Γκεβάρα έγινε επαναστάτης κομμουνιστής, ότι ο αντιρατσισμός ήταν από τα βασικά στοιχεία της ιδεολογίας του, ότι με τις πράξεις τους στην επανάσταση της Κούβας προσπάθησε να εξασφαλίσει πλήρη δικαιώματα για τους Κουβανούς Αφρικανικής καταγωγής και τις δηλώσεις του προς υποστήριξη του αγώνα των Αφροαμερικανών στις Η.Π.Α μπορούμε να πούμε ότι ο Τσε δεν ήταν ρατσιστής.

Μισούσε τους γκέι;

Αυτή η ερώτηση είναι πραγματικά δύσκολη. Δεν θυμάμαι αν ο Γκεβάρα έγραψε κάτι ειδικά για την ομοφυλοφιλία και δεν γνωρίζω αν ο ίδιος ανέλαβε δράση προς την καταπίεση των δικαιωμάτων των γκέι. Ωστόσο, είναι σίγουρο ότι ο Γκεβάρα συνέβαλε στην προώθηση μιας “ματσό” , επιθετικής ανδρικής κουλτούρας που έκανε την καταπίεση των γκέι δυνατή στην Κούβα.

Η κοινωνία της Κούβας ήταν αρκετά ομοφοβική και η Επανάσταση, αν και υποσχόταν πρόοδο σε όλους τους τομείς και για όλα τα καταπιεσμένα στρώματα, δεν έκανε τίποτα για να εξαλείψει τις διακρίσεις απέναντι στα ΛΟΑΤ άτομα για τις δύο πρώτες δεκαετίες της εξουσίας της. Η κυβέρνηση του Φιντέλ Κάστρο χειροτέρεψε ακόμα πιο πολύ τα πράγματα στηλιτεύοντας την ομοφυλοφιλία ως αστικό κατάλοιπο και εφάρμοσε αντιομοφυλοφιλικούς νόμους. Οι συνθήκες για τους ΛΟΑΤ χειροτέρεψαν όταν μαθεύτηκε ότι μια ΛΟΑΤ ομάδα εντάχθηκε στις γραμμές της αντεπανάστασης, κάτι για το οποίο πλήρωσαν τελικά όλοι οι ομοφυλόφιλοι στην Κουβα.

Η κυβέρνηση απαιτούσε όλοι οι άντρες να υπηρετούν για κάποιο χρονικό διάστημα στο στρατό, αλλά και αυτοί που δεν ήθελαν να υπηρετήσουν (μάρτυρες του Ιεχωβά, αντιρρησίες συνείδησης) ή που τους απαγορευόταν να υπηρετήσουν (γκέι) εκτελούσαν ένα διάστημα υποχρεωτικής εργασίας σε αγροτικές μονάδες (“Στρατιωτικές Μονάδες για την Βοήθεια της Παραγωγής”). Η ιδέα πίσω από αυτό ήταν οι μη μάχιμοι άντρες να συνεισφέρουν πάραυτα στην επανάσταση. Τα πράγματα όμως γρήγορα βγήκαν εκτός ελέγχου και αυτές οι μονάδες έγιναν εστίες απόλυτης καταπίεσης των ΛΟΑΤ Κουβανών. Αυτοί που υπηρετούσαν σε στρατιωτικές μονάδες δούλευαν πολλές ώρες, έτρωγαν ξύλο και στιγματίζονταν ως ξεπεσμένοι. Το να τα χαρακτηρίσεις “στρατόπεδα συγκέντρωσης” είναι μάλλον υπερβολικό, γιατί η αρχική πρόθεση ήταν η υποκατάσταση της υποχρεωτικής θητείας, αλλά πολλές φορές πλησίαζαν επικίνδυνα σε αυτόν τον ορισμό.

Εκείνη την περίοδο ο Φιντέλ είχε δηλώσει ότι οι συνθήκες στις μονάδες αυτές ήταν καλύτερες από αυτές που θα βίωναν οι γκέι στο στρατό. Ωστόσο, ανέλαβε ο ίδιος προσωπικά την ευθύνη για την αποκρουστική αντιμετώπιση των ΛΟΑΤ στο όνομα της “ματσό” κουλτούρας. Οι μονάδες αυτές είναι εδώ και καιρό παρελθόν. Το 1979 ξεκίνησε η ανάκτηση των δικαιωμάτων των ΛΟΑΤ στην Κούβα. Σήμερα οι γκέι υπηρετούν στο στρατό, οι ΛΟΑΤ έχουν περισσότερα δικαιώματα, η αλλαγή φύλλου καλύπτεται από το σύστημα υγείας και τρανς άτομα έχουν εκλεγεί στην κυβέρνηση της χώρας.

Ωστόσο η αρχική ερώτηση δεν αφορούσε την Κούβα αλλά τον Τσε. Οι μονάδες αυτές άνοιξαν από τη στιγμή που ο Τσε έφυγε από τη χώρα για να βοηθήσει την επαναστατική διαδικασία στο Κονγκό και τη Βολιβία και αφού παραιτήθηκε από όποια κυβερνητική θέση. Θα μιλούσε ενάντια τους; Θα συνέχιζε μαζί με τον Κάστρο την καταπίεση τους; Ως ιστορικός δεν έχω αποδείξεις για να απαντήσω σε αυτά τα ερωτήματα.

Ήταν δολοφόνος;

Πιστεύω ότι η απάντηση σε αυτή την ερώτηση εξαρτάται από την αντίληψη του καθενός για το τι είναι φόνος. Το να σκοτώσεις ένα στρατιώτη σε μια μάχη ή ένα πρόσωπο της κυβέρνησης την οποία μάχεσαι είναι φόνος; Είναι η θανατική ποινή φόνος; Το να εκτελείς λιποτάκτες, προδότες, δολοφόνους ή βιαστές μέσα στις γραμμές σου είναι φόνος; Αν η απάντηση σε κάποιο από αυτά είναι ναι, τότε ναι, ο Γκεβάρα μπορεί να χαρακτηριστεί δολοφόνος. Αν οι απαντήσεις είναι όχι, τότε ισχυρίζομαι ότι δεν υπάρχει απόδειξη για το ότι ο Γκεβάρα ήταν δολοφόνος.

Στην Κούβα, στο Κονγκό και στη Βολιβία ο Γκεβάρα ήταν άμεσα και έμμεσα υπεύθυνος για το θάνατο στρατιωτών, αστυνομικών και άλλων υπαλλήλων των κυβερνήσεων τις οποίες μαχόταν. Ο Γκεβάρα ως Μαρξιστής – Λενινιστής σίγουρα πίστευε στην αναγκαιότητα της ένοπλης πάλης.

Είναι σημαντικό πιστεύω να καταλάβουμε γιατί ο Γκεβάρα είχε αυτή την αντίληψη. Ο Γκεβάρα πριν την επανάσταση είχε περάσει αρκετό χρόνο στην Γουατεμάλα. Το 1950 εκλέγεται εκεί Πρόεδρος ο Jacobo Árbenz υποσχόμενος αναδιαρρύθμιση της γης όσον αφορά τα κατεχόμενα μέρη της χώρας. Η πρώτη αλλαγή που έκανε η κυβέρνηση του Árbenz ήταν να πάρει την ακατέργαστη γη των μεγαλογαιοκτημόνων με αντάλλαγμα φοροαπαλλαγές. Αυτό ήταν απειλή για τα κέρδη της United Fruit Company (τώρα Chiquita), που κατείχε μεγάλες λωρίδες γης της οποίες εσκεμμένα είχε υποβαθμίσει για να αποφεύγει τους φόρους. Ο διευθυντής της CIA και Γραμματέας της κυβέρνησης των Η.Π.Α. τύχαινε να είναι στο διοικητικό συμβούλιο της United Fruit και οργάνωσε μια εκστρατεία τρόμου και βίας που υποστηριζόταν από τις Η.Π.Α. για την ανατροπή της δημοκρατικά εκλεγμένης κυβέρνησης και την αντικατάσταση της από μια δικτατορία. Τα επόμενα καθεστώτα μεγένθυναν τα κέρδη για τις πολυεθνικές εταιρείες ενώ , πάντα με τη συνεργασία των Η.Π.Α. καταπνιγόταν όποια αντίσταση με βία, όπως στην Γενοκτονία των Μάγια το 1980.

Ο Γκεβάρα ήταν στη Γουατεμάλα όταν έγινε το πραξικόπημα και αρχικά προσπάθησε να το ανατρέψει. Όμως βρήκε τις οργανώσεις των εργατών ανέτοιμες και μη οπλισμένες. Αφού έγινε δημοσίως γνωστό ότι είναι ένας αριστερός που εναντιώθηκε στο πραξικόπημα ο Γκεβάρα αναγκάστηκε να φύγει από τη χώρα. Όπως η εμπειρία του πραξικοπήματος αναίρεσε την αυταπάτη για τις προοδευτικές δημοκρατίες, έτσι και η κατάσταση της εργατικής τάξης τον έπεισε για το ότι για να υπάρξει επαναστατική διαδικασία είναι απαραίτητο οι εργάτες και τα κατώτερα στρώματα να είναι οπλισμένοι.

Ωστόσο πιστεύω ότι γίνεται από τους περισσότερους κατανοητό ότι είναι διαφορετικό σε μια μάχη να σκοτώνεις τον εχθρό σου από το να σκοτώνεις αθώους ανθρώπους. Αυτό προσάπτεται ως κατηγορία στον Γκεβάρα όμως όταν τον χαρακτηρίζουν δολοφόνο.

Έπειτα από τον θρίαμβο της επανάστασης στην Κούβα το 1959, ο Γκεβάρα ανέλαβε για ένα χρονικό διάστημα την επίβλεψη της φυλακής στο Cabaña.. Τα καθήκοντα του ήταν να επιτηρεί τις εκτελέσεις αυτών που κατηγορήθηκαν για εγκλήματα πολέμου. Εξαιτίας αυτού του πόστου ο Γκεβάρα πολλές φορές αποκαλείται “ο χασάπης του Cabaña.” Η επαναστατική κυβέρνηση ισχυριζόταν ότι βάσιζε τις αποφάσεις της κάθε δίκης στα δεδομένα των δικών της Νυρεμβέργης. Η διαδικασία είχε δύο δικαστήρια, ένα για τους πολίτες και ένα για τον στρατό του Batista. Μόνο το τελευταίο μπορούσε να αποφασίσει για εκτέλεση αυτών που διέπραξαν εγκλήματα πολέμου. Ο ρόλος του Γκεβάρα, όπως των κυβερνώντων στις Η.Π.Α. ήταν να επανεξετάζει τις καταδίκες, να δίνει απαλλαγές και να ορίζει τις ημέρες εκτέλεσης. Έμεινε σε αυτή τη θέση για αρκετούς μήνες και υπολογίζεται ότι ανέλαβε γύρω στις 100 εκτελέσεις.

Το αν θα χαρακτηρίσει κανείς τον Τσε δολοφόνο έχει να κάνει με την αντίληψη του για τον πόλεμο και για την εκτέλεση εγκληματιών πολέμου.