ΕΠΑΝΑΠΡΟΩΘΗΣΕΙΣ
ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ & ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ
του Νίκου Βασιλειάδη
130 άνθρωποι αγνοούνται στην Ανατολική Μεσόγειο μόνο από το 2020 έως σήμερα. Οι 118 εξ αυτών πνίγηκαν. Οι 27 εξ αυτών ήταν παιδιά. ΗΤΑΝ παιδιά… Σε όλη τη Μεσόγειο, από το 2014 που άρχισε η καταγραφή, ο συνολικός αριθμός αγνοούμενων μεταναστών ανέρχεται στις 22,842, με τους 21,153 να εξαφανίζονται στη θάλασσα. 876 και πάλι ήταν παιδιά… [1]
Εδώ και χρόνια και ιδιαιτέρως τα δύο τελευταία, πρόσφυγες σε ολόκληρη τη Μεσόγειο γίνονται θύματα επαναπροωθήσεων στη θάλασσα (και στην ξηρά) με τις λιμενικές αρχές συγκεκριμένων χωρών της Μεσογείου να θέτουν τη ζωή των ανθρώπων αυτών σε άμεσο κίνδυνο. Ανάμεσα στις χώρες αυτές βρίσκεται και η Ελλάδα. Οι περιπτώσεις και οι καταγγελίες είναι πάρα πολλές και τείνουν να γίνουν καθημερινές, όσο τα μέσα στην Ελλάδα κάνουν ότι δε γνωρίζουν και οι ιθύνοντες κοιτούν από την άλλη.
Μόλις στις 28 Οκτωβρίου 2021 καταγράφηκε μια από τις μεγαλύτερες προσπάθειες επαναπροώθησης προσφύγων από τις ελληνικές λιμενικές αρχές, καθότι περιελάμβανε τη ρυμούλκηση ακυβέρνητου πλοίου με 380 επιβαίνοντες Αφγανούς πρόσφυγες νότια της Κρήτης. Ενώ το λιμενικό δήλωνε πως δεν τους έχει εντοπίσει, την ίδια ώρα τους ρυμουλκούσε σε μια προσπάθεια να τους «επιστρέψει» στην Τουρκία. Η περιφορά των προσφύγων στη θάλασσα μεταξύ Κρήτης και Καρπάθου διήρκεσε σχεδόν τρεις μέρες, όπου μετά την έκταση που πήρε η είδηση, το πλοίο έδεσε στην Κω. [2]
Υπό ιδανικές συνθήκες δεν θα έπρεπε να υπάρχουν μετανάστες. Υπό λίγο χειρότερες, δεν θα έπρεπε να ρισκάρουν τη ζωή τους προκειμένου να βρουν καταφύγιο. Υπό μέτριες συνθήκες, οι αριθμοί αυτοί θα έπρεπε να είναι πολύ μικρότεροι. Υπό απλώς κακές συνθήκες, οι ανωτέρω αριθμοί θα αρκούσαν στο να προκαλέσουν τη συνολική απαίτηση των κοινωνιών να μπει ένα τέλος στους θανάτους. Στις χείριστες συνθήκες κοινωνικής ενσυναίσθησης και πολιτικής τρομοκρατίας τις οποίες διανύουμε, οι αριθμοί αυτοί δεν αρκούν για τέτοια απαίτηση. Δεν αρκούν, γιατί στο χορό του κυρ-Παντελή, το ρυθμό τον δίνει η νομιμοφροσύνη, ο φερετζές της ξενοφοβίας και του μισανθρωπισμού. Συνεπώς, με το ανθρώπινο και το ηθικό να περισσεύουν στον σύγχρονο διάλογο, με το ιστορικό ναδίρ της κοινωνικής συνείδησης να μην επιτρέπει να γίνεται άμεσα αποδεκτό, ότι οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις – μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα – πνίγουν ανθρώπους το 2021, από ανάγκη και μόνο θα πρέπει να παρατεθούν αναλυτικά οι νομοθεσίες που καταπατούνται με κάθε επιχείρηση επαναπροώθησης στο Αιγαίο.
Διεθνείς Εκθέσεις και Καταγγελίες
Ως προς το αν έχει κατηγορηθεί η Ελλάδα ή αν υπάρχουν στοιχεία, προς έκπληξη των εγχώριων μέσων, παραθέτουμε επιγραμματικά τα κάτωθι για να γίνει αντιληπτό το εύρος, η αξιοπιστία και η διάρκεια των καταγγελιών.
Στις 7 Οκτωβρίου 2021, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζήτησε τη διεξαγωγή έρευνας για τις επαναπροωθήσεις μεταναστών από χώρες-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μετά τα δημοσιεύματα γερμανικών μέσων (Der Spiegel, ARD) ότι Έλληνες και Κροάτες αξιωματούχοι πραγματοποιούν τέτοιες ενέργειες. [3]
Τον Ιούλιο του 2021, το U.S. Department of State στην έκθεσή του «2021 Trafficking in Persons Report: Greece», αναφέρει την αναποτελεσματικότητα της Ελλάδας να ελέγξει τους αιτούντες άσυλο και τους μετανάστες, καθώς και τις καταγεγραμμένες βίαιες επαναπροωθήσεις αυτών προς την Τουρκία, συμπεριλαμβανομένων γυναικών και παιδιών. Τέλος, αναφέρονται και καταγεγραμμένες περιπτώσεις επίθεσης των αρχών στα σύνορα προς τους πρόσφυγες.
«The government lacked efforts to screen asylum-seekers and migrants for trafficking at entry points to Greece. In addition, reports from credible sources documented numerous, sometimes violent, forcible returns, or “pushbacks,” against migrants and asylum-seekers who had entered Greek territory, including women and children….Reports documented violent pushbacks of migrants and asylum-seekers into Turkey, while civil society and media reported allegations that border police assaulted and harassed migrants and asylum-seekers, including women and children, which strongly discouraged victims from self-identifying or cooperating with authorities.» [4] , [5]
Στις 22 Ιουνίου 2021, το Ελληνικό Τμήμα της Διεθνούς Αμνηστίας εκδίδει έκθεση με θέμα «Ελλάδα: Βία, ψέματα και επαναπροωθήσεις», όπου τεκμηριώνει το πώς οι ελληνικές αρχές πραγματοποιούν επαναπροωθήσεις σε ξηρά και θάλασσα. [6]
Τον Σεπτέμβρη του 2020, η Ευρωπαϊκή Κομισιόν ζήτησε πλήρη διαλεύκανση των καταγγελιών για push- backs στην Ελλάδα, και μέσω «ανεξάρτητου» μηχανισμού να επιχειρεί την παρακολούθηση και την αποτροπή επαναπροωθήσεων, ως προϋπόθεση για την εξασφάλιση €15,83 εκ. από το πρόγραμμα χρηματοδότησης του προσφυγικού. Παράλληλα, η Maria Walsh (του κεντροδεξιού ΕΡΡ) σχολίασε πως ήταν λανθασμένη η κίνηση της Ελλάδας να χαρακτηρίσει την Τουρκία ασφαλή χώρα. [7]
Στις 21 Αυγούστου 2020, η ΥΑ του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (UNHCR) καταγγέλλει τον αυξανόμενο αριθμό αξιόπιστων αναφορών μετά το Μάρτιο 2020 που καταδεικνύουν ότι άνδρες, γυναίκες και παιδιά έχουν ανεπίσημα επαναπροωθηθεί στην Τουρκία αμέσως μετά την άφιξή τους σε ελληνικά χωρικά ύδατα ή έδαφος και καλεί την Ελλάδα να τηρήσει τη νομοθεσία και τις ορθές διαδικασίες. [8]
Στις 6 Ιουλίου 2020, οι ευρωβουλευτές της επιτροπής Πολιτικών Ελευθεριών ζήτησαν από την κυβέρνηση της Ελλάδας να ξεκαθαρίσει τη θέση της σχετικά με αναφορές στα ΜΜΕ, αλλά και καταγγελίες από οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, πανεπιστημιακούς και ερευνητές, σύμφωνα με τις οποίες αρχές στα σύνορα της χώρας αρνούνται συστηματικά την πρόσβαση στο έδαφός της, κάνοντας χρήση βίας ή/και πυροβολώντας, τόσο στα χερσαία, όσο και στα θαλάσσια σύνορά της. [9]
Νομοθεσία
Οι ανωτέρω διεθνείς εκθέσεις και καταγγελίες παραθέτονται, ώστε να μην υπάρχει η ψευδαίσθηση ότι το πρόβλημα δεν είναι διεθνώς αναγνωρισμένο, ότι δεν είναι ουσιώδες και ότι δεν είναι βαθύτατα τρομακτικό ως προς τη συγκάλυψή του εντός συνόρων. Η Ελλάδα, μαζί με άλλες συγκεκριμένες χώρες της Μεσογείου, όπως η Ιταλία, η Λιβύη και η Τουρκία καταπατούν συστηματικά και προκλητικά διεθνείς νομοθεσίες τόσο του προσφυγικού, όσο και του ναυτικού δικαίου. Πιο αναλυτικά:
Σχετικά με τους Αιτούντες Άσυλο
- Η Ευρωπαϊκή Νομοθεσία για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα θέτει συγκεκριμένες εγγυήσεις και διαδικασίες που εμποδίζουν τις επαναπροωθήσεις (refoulements). Τα κράτη-μέλη είναι υποχρεωμένα να παρέχουν πρόσβαση για τους αιτούντες άσυλο προκειμένου να καταστεί σαφές το καθεστώς του πρόσφυγα. Τυχόν απελάσεις πρέπει να κρίνονται και να αποφασίζονται μεμονωμένα μετά την ανωτέρω εξέταση. [10]
Η ίδια νομοθεσία ισχύει και για τη θάλασσα. Σε περίπτωση που οι αιτούντες άσυλο βρεθούν στα θαλάσσια χωρικά ύδατα ενός κράτους-μέλους, τότε η νομοθεσία (ΟΔΗΓΙΑ 2013/32/ΕΕ, Asylum Procedures Directive, Recital 26) προβλέπει ότι οι αρχές είναι υποχρεωμένες να μεταφέρουν τους αιτούντες με ασφάλεια στη στεριά προκειμένου να εξεταστούν ατομικά (μεμονωμένα) οι αιτήσεις τους. [11]
- Κατ’ αντιστοιχία, είτε στη θάλασσα, είτε στην ξηρά, σε διεθνές επίπεδο το Άρθρο 33 της Σύμβασης περί Προσφύγων 1951 (1951 Refugee Convention) περικλείει τους κανονισμούς απαγόρευσης των επαναπροωθήσεων (non-refoulement). [12]
- Με απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, σε περίπτωση που η χώρα υποδοχής αποτυγχάνει να εξετάσει την κάθε περίπτωση αιτούντα άσυλο ξεχωριστά, αυτό θέτει σε κίνδυνο τον αιτούντα. Η ομαδική απέλαση γίνεται κατά παράβαση του Άρθρου 4, Πρωτόκολλο 4 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (Khlaifia and Others v. Italy [GC], § 237). [13]
Σχετικά με την Τουρκία ως ασφαλή χώρα
- Βάσει της Οδηγίας 2013/32/ΕΕ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΊΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΊΟΥ της 26ης Ιουνίου 2013 σχετικά με κοινές διαδικασίες για τη χορήγηση και ανάκληση του καθεστώτος διεθνούς προστασίας (αναδιατύπωση)
- Άρθρο 37: Η αξιολόγηση του κατά πόσον μια τρίτη χώρα είναι ασφαλής χώρα καταγωγής σύμφωνα με το παρόν άρθρο βασίζεται σε σειρά πηγών πληροφοριών, περιλαμβανομένων ειδικότερα πληροφοριών από άλλα κράτη μέλη, την ΕΥΥΑ, τον UNHCR, το Συμβούλιο της Ευρώπης και άλλους σχετικούς διεθνείς οργανισμούς.
- Άρθρο 38: Τα κράτη μέλη μπορούν να εφαρμόζουν την έννοια των ασφαλών τρίτων χωρών μόνο εφόσον οι αρμόδιες αρχές κρίνουν ότι η μεταχείριση του αιτούντος διεθνούς προστασία στην οικεία τρίτη χώρα θα πληροί τα εξής κριτήρια:
α) δεν απειλούνται η ζωή και η ελευθερία λόγω φυλής, θρησκείας, ιθαγένειας, κοινωνικής τάξης ή πολιτικών πεποιθήσεων·
β) δεν υπάρχει κίνδυνος σοβαρής βλάβης, όπως ορίζεται στην οδηγία 2011/95/ΕΕ·
γ) τηρείται η αρχή της μη επαναπροώθησης σύμφωνα με τη σύμβαση της Γενεύης·
δ) τηρείται η απαγόρευση της απομάκρυνσης κατά παράβαση του δικαιώματος αποφυγής των βασανιστηρίων και της σκληρής, απάνθρωπης ή ταπεινωτικής μεταχείρισης, όπως ορίζεται στο διεθνές δίκαιο· και
ε) υπάρχει η δυνατότητα να ζητηθεί το καθεστώς του πρόσφυγα και, στην περίπτωση που ο αιτών αναγνωρισθεί ως πρόσφυγας, να του χορηγηθεί προστασία σύμφωνα με τη σύμβαση της Γενεύης.
Παράλληλα, προβλέπεται η διαρκής ενημέρωση του αιτούντος ασύλου, η ασφαλής μεταφορά του, η χορήγηση σχετικού εγγράφου ότι η αίτησή του δεν έχει εξεταστεί επί της ουσίας, ενώ πρέπει να εξασφαλιστεί ότι έχει πρόσβαση σε διαδικασία σύμφωνα με τις βασικές αρχές και εγγυήσεις που περιγράφονται στο κεφάλαιο II. [11]
- Η Ελλάδα έχει εγκρίνει την Τουρκία ως ασφαλή χώρα για τους πρόσφυγες προκειμένου να έχει πρόφαση για “νόμιμη επιστροφή” των προσφύγων σε αυτή. Το πρώτο παράδοξο έγκειται στο γεγονός ότι παράλληλα με την τακτική ανανέωση της απόφασης αυτής, καταγγέλλει εργαλειοποίηση των προσφύγων από την Τουρκία. Είναι σαφές ότι να υποστηρίζεις και τα δύο ταυτόχρονα είναι ας πούμε τουλάχιστον αντιφατικό.
- Η νομοθεσία της Ε.Ε. επιτρέπει την επιστροφή αιτούντων άσυλο σε ασφαλή Τρίτη χώρα ΑΝ στη χώρα αυτή δεν υπάρχει κίνδυνος επαναπροωθήσεων, δεν υπάρχει κίνδυνος επιστροφής των προσφύγων στη χώρα από όπου έφυγαν, δεν υπάρχει κίνδυνος κακομεταχείρισης, βασανιστηρίων ή/και κίνδυνος για την ίδια τη ζωή τους και τις ελευθερίες τους. Η Τουρκία δεν πληροί καμία από τις παραπάνω προϋποθέσεις με χαρακτηριστικό παράδειγμα τους Σύρους πρόσφυγες να στερούνται ελευθεριών έως και να κινδυνεύει η ίδια τους η ζωή στη χώρα αυτή.
- Με κοινή απόφαση Ε.Ε. και Τουρκίας στις 18 Μαρτίου 2016, κάθε πρόσφυγας (μετανάστης) που καταφτάνει στην Ελλάδα πρέπει να εξετάζεται και να καταγράφεται ξεχωριστά από τις Ελληνικές Αρχές σύμφωνα με τις διαδικασίες της Οδηγίας 2013/32/ΕΕ και σε συνεργασία με την ΥΑ του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες. [15]
Ναυτικό Δίκαιο
Κι ενώ τα ανωτέρω αποτελούν παραβάσεις ευρωπαϊκών και διεθνών οδηγιών, κανονισμών και συμφωνιών από τις Ελληνικές Αρχές και Κυβερνήσεις, το Ελληνικό Λιμενικό με τις βίαιες επαναπροωθήσεις σε πνευστές σχεδίες, σε βάρκες ή πλοία χωρίς μηχανές κλπ, προχωρά και σε παραβιάσεις του διεθνούς ναυτικού δικαίου, και συγκεκριμένα τη Σύμβαση Ηνωμένων Εθνών για τη Νομοθεσία στη Θάλασσα (United Nations Convention on the Law of the Sea (UNCLOS) καθώς και τη Διεθνή Σύμβαση για την Ασφάλεια της Ζωή στη Θάλασσα (International Convention for the Safety of Life at Sea (SOLAS).
Πριν την παράθεση των κανονισμών, οφείλουμε να τονίσουμε ότι οι κανονισμοί αυτοί έχουν υποχρεωτική ισχύ για κάθε πλοίο ανεξαρτήτως τύπου, χρήσης, ιδιοκτησίας, είτε αυτό είναι δηλαδή αλιευτικό είτε είναι πλοίο του Λιμενικού ή του Πολεμικού Ναυτικού.
- Βάσει του SOLAS (1979), ο καπετάνιος (κάθε πλοίου) έχει την υποχρέωση να παράσχει βοήθεια σε αυτούς που βρίσκονται σε κίνδυνο (distress) στη θάλασσα ανεξαρτήτως της εθνικότητας, του καθεστώτος και των συνθηκών στις οποίες βρίσκονται. [16]
- Έχει επιπλέον την υποχρέωση να διασφαλίσει την ασφαλή και κατά το δυνατόν πιο εύκολη αποβίβαση των ανθρώπων που περισυλλέχθηκαν, καθώς και την ανθρώπινη αντιμετώπισή τους. [17]
- Η χώρα που είναι υπεύθυνη για τη διάσωση των ανθρώπων, έχει την ευθύνη παροχής προς αυτούς ενός ασφαλούς τόπου διαβίωσης, όπου η ζωή τους δεν θα βρίσκεται πια σε κίνδυνο και όπου θα καλύπτονται οι βασικές ανάγκες και θα εξασφαλίζεται η μεταφορά τους στον επόμενο προορισμό τους. [18]
- Ακόμα πιο συγκεκριμένα για πρόσφυγες και αιτούντες άσυλο, η αποβίβασή τους πρέπει να γίνει σε περιοχή όπου δεν απειλείται ούτε η ζωή τους, ούτε οι ελευθερίες τους.
Κάθε διαδικασία ελέγχου ή εξέτασης του καθεστώτος τους που δεν περιλαμβάνει την παροχή βοήθειας, δεν επιτρέπεται να εμποδίσει την παροχή αυτής της βοήθειας ή να καθυστερήσει αδικαιολόγητα την ασφαλή αποβίβασή τους. [18]
- Σύμφωνα με το Άρθρο 98(2) της UNCLOS (1982), κάθε παράκτιο κράτος έχει την υποχρέωση να διαθέτει και να διατηρεί εγκαταστάσεις και επιχειρήσεις αποτελεσματικής έρευνας και διάσωσης στη θάλασσα, ενώ όταν το απαιτούν οι συνθήκες, αυτό να γίνεται σε συνεργασία με τα γειτονικά κράτη. [19]
- Βάσει της Σύμβασης για το Καθεστώς των Προσφύγων, o κυβερνήτης του πλοίου (διάσωσης) δεν έχει την υποχρέωση να εξετάσει το καθεστώς των προσφύγων. Μπορεί να μην αναγνωριστεί τελικά κάθε αιτών άσυλο ως πρόσφυγας, αλλά πρέπει να αντιμετωπίζεται ως τέτοιος από το πλοίο μέχρι την εξέτασή του από τις αρμόδιες αρχές. [20]
Με μια πρόχειρη μέτρηση, η Ελλάδα είτε αγνοεί είτε καταπατά καμιά δεκαπενταριά οδηγίες, νομοθεσίες ή συμβάσεις με κάθε επιχείρηση επαναπροώθησης που πραγματοποιεί. Δεν εξετάζουμε καν τις καταγγελίες για απαγωγές, επιθέσεις κλπ που καταγράφονται στα νησιά του Αιγαίου.
Υ.Γ. Κανένα σύνορο και κανένας έλεγχος δεν θα έπρεπε να ορθώνεται για κανέναν άνθρωπο. Αλλά τουλάχιστον όταν η αστική δημοκρατία επικαλείται τη νομιμότητα, καλό θα ήταν να γνωρίζει τους νόμους.
ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ
- Missing Migrants Project – Migration within the Mediterranean
- Aegean Boat Report – Pushback Ongoing Involving 400+ People
- ΕΘΝΟΣ – Επαναπροωθήσεις μεταναστών: Το Λιμενικό «δείχνει» διεθνής έρευνα – Τι απαντά ο Μηταράκης
- Διεθνής Αμνηστία – ΕΛΛΑΔΑ: Οι επαναπροωθήσεις και η βήα εναντίον προσφύγων και μεταναστών/ριών αποτελούν την de facto συνοριακή πολιτική
- Διεθνής Αμνηστία – GREECE: Violence, lies, and pushbacks
- US Department of State – 2021 Trafficking in Persons Report: Greece
https://www.state.gov/reports/2021-trafficking-in-persons-report/greece/
- EURACTIV – Commission asks Greece for transparency on pushbacks to release migration fundshttps://www.euractiv.com/section/justice-home-affairs/news/commission-asks-greece-for-transparency-on-pushbacks-to-release-migration-funds/
- UNHCR – UNHCR concerned by pushback reports, calls for protection of refugees and asylum-seekers
- Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Multimedia Centre – LIBE Committee meeting
https://multimedia.europarl.europa.eu/el/libe-committee-meeting_20200706-1645-COMMITTEE-LIBE_vd
- Grand Chamber: Case of Ilias and Ahmed v. Hungary
https://www.refworld.org/cases,ECHR,5dd6b4774.html
- ΟΔΗΓΙΑ 2013/32/ΕΕ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ της 26ης Ιουνίου 2013 σχετικά με κοινές διαδικασίες για τη χορήγηση και ανάκληση του καθεστώτος διεθνούς προστασίας (αναδιατύπωση)
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32013L0032&from=en
- UN Human Rights – Convention relating to the Status of Refugees adopted on 28 July 1951 by the United Nations Conference of Plenipotentiaries on the Status of Refugees and Stateless Persons
https://www.ohchr.org/en/professionalinterest/pages/statusofrefugees.aspx
- Grand chamber: Case of Khlaifia and others v. Italy
https://hudoc.echr.coe.int/eng#{%22itemid%22:[%22001-170054%22]}
- Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο – EU-Turkey statement, 18 March 2016
https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2016/03/18/eu-turkey-statement/
- ΙΜΟ – International Convention on Maritime Search and Rescue (SAR)
- SOS Mediterranee – SOLAS Convention (1974): Regulation 33, Distress Situations: Obligations and procedures
https://onboard.sosmediterranee.org/knowledge-base/regulation-33/
- MSC – Resolution MSC.167(78) (adopted on 20 May 2004), Guidelines on the treatment of persons rescued at sea
https://www.maritimeglobalsecurity.org/media/1025/imo-resolution-msc167-78.pdf
- UN Ocean & Law of the Sea – United Nations Convention on the Law of the Sea of 10 December 1982
https://www.un.org/depts/los/convention_agreements/convention_overview_convention.htm
- IMO & UNHCR – Rescue at Sea: A guide to principles and practiceas applied to migrants and refugees
