Ο Μάνος Χαριτάτος, ιδρυτής και πρόεδρος του Δ.Σ. του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου (ΕΛΙΑ), πέθανε την Πέμπτη 27 Δεκεμβρίου στην Αθήνα, χάνοντας τη μάχη με τον καρκίνο. Ηταν 68 ετών.

Γεννημένος στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου το 1944, ο Μάνος Χαριτάτος ήρθε στην Ελλάδα το 1953. Ολοκλήρωσε τις γυμνασιακές σπουδές του στο Κολλέγιο Αθηνών και στη συνέχεια φοίτησε στο Οικονομικό Τμήμα της Νομικής Σχολής Αθηνών. Διετέλεσε διευθυντής του Μουσείου της Πόλεως των Αθηνών (1980-1989).

Το 1965 ιδρύει με τον ιστορικό και φίλο του Δημήτρη Πόρτολο ένα πολιτιστικό σωματείο, το ΕΛΙΑ. Συλλέγουν αρχικά παλιές εκδόσεις και στη συνέχεια ιστορικά αρχεία και αρχεία λογοτεχνών αλλά και έντυπα του 19ου και του 20ού αι., που μαρτυρούν την ιστορική εξέλιξη και πνευματική ανάπτυξη της Ελλάδας. Από το 1980, όταν το ΕΛΙΑ γίνεται Νομικό Πρόσωπο Ιδιωτικού Δικαίου, οι συλλογές του αυξάνονται, αποκτά δικό του χώρο, συμμετέχει σε ευρωπαϊκά προγράμματα, πραγματοποιεί εκδόσεις.

Για τους χιλιάδες ερευνητές που έχουν χρησιμοποιήσει τα αρχεία και τη βιβλιοθήκη του, το ΕΛΙΑ ήταν ταυτισμένο με τον Μάνο Χαριτάτο. Αενάως παρών στο κτίριο της Αγίου Ανδρέου 5 στην Πλάκα, με τα κοκάλινα πρεσβυωπικά γυαλιά του μονίμως κρεμασμένα στο στήθος του, χωμένος πίσω από μια τεράστια οθόνη υπολογιστή, ήταν ένας βιβλιοσυλλέκτης παλαιάς κοπής που διατήρησε το αρχείο του ΕΛΙΑ φιλόξενο και ανοιχτό στους ερευνητές, σε οποιονδήποτε ερευνητή του νεότερου ελληνισμού, της λογοτεχνικής, της οικονομικής, της πολιτικής ιστορίας, του εμπορίου, της καπνοβιομηχανίας.

Γεννήθηκα στο Αιτωλικό του Μεσολογγίου.

Το Αιτωλικό είναι ένα μικρό νησάκι, που το συνδέουνε με τη στεριά δυο μακριά πέτρινα γεφύρια με πολλές μικρές τοξωτές καμάρες. Το σπίτι μας ήτανε σχεδόν όλο μέσα στη θάλασσα και στη γειτονιά καθότανε όλο ψαράδες. Ένα ξυπόλυτο μελισσολόι τριγύριζε ολοήμερα, με τις γυναίκες τους συνέχεια γκαστρωμένες και τα παιδιά , μπακανιασμένα από την ελονοσία.

Ο πατέρας μου λεγότανε Γιώργης Λεονάρδος κι ήτανε κτηματίας, μα περισσότερο τραγουδούσε κι έψελνε στην εκκλησία με μια σπάνια ωραία, ζεστή φωνή. Όταν τραγουδούσε μαζευότανε κόσμος και κοσμάκης σπίτι μας για να τον ακούσει.

Η μανούλα μου ύφαινε ολοκέντητα λεπτά μεταξωτά και μπαμπακερά και πολύχρωμα μάλλινα κιλίμια. Είχε πάρει κι ένα χρυσό βραβείο σε μια Διεθνή Έκθεση στο Παρίσι.

Τα δυο μου αδέρφια, ήτανε μεγαλύτερα από μας τα κορίτσια. Ο μεγάλος, φοιτητής τότε της φιλολογίας μας έφερνε από την Αθήνα ένα μαγικό για μας κόσμο. Παλιά βιβλία με χρωματιστές χαλκογραφίες και ξυλογραφίες, χρωματιστές εικόνες και χαλκομανίες, μπογιές και πινέλα και δεν άφηνε παλιατζίδικο της Αθήνας αγύριστο. Ο μικρότερος, ό,τι έβλεπε το μάτι του τόκαναν τα χέρια του, και μαζί με όλα, ζωγραφίζανε κιόλας και οι δυό τους.

Αυτός ο κήπος είναι ο πιο αγαπημένος κήπος του παγκόσμιου δραματολογίου. Αρχές 1900. Πέντε χρόνια πριν, όταν ο μικρός της γιος πνίγηκε στη λίμνη, η Λιουμπόφ εγκατέλειψε το πατρικό της κτήμα, πασίγνωστο για το «Βυσσινόκηπό» του, και εγκαταστάθηκε στη Γαλλία με τον εραστή της, ο οποίος, αφού σπατάλησε όλες τις οικονομίες της, την εγκατέλειψε. Στην επιστροφή της βρίσκει ολάνθιστο το «Βυσσινόκηπο». Ο αδελφός της, ένας χαριτωμένος αργόσχολος που τον φροντίζει ο ογδοντάχρονος υπηρέτης Φιρς, έχει αφήσει τα πρακτικά ζητήματα στα χέρια της Βάριας, θετής κόρης της Λιούμποφ. Μεταξύ αυτών που καλωσορίζουν την ξενιτεμένη, είναι και ο Λοπάχιν, ένας πλούσιος αλλά ακαλλιέργητος επιχειρηματίας.
Ανάμεσα σε έναν κόσμο που καταρρέει και σε ένα νέο που αναδύεται, τα πρόσωπα του Άντον Τσέχοφ συναντιούνται στον «Βυσσινόκηπο» για να αναμετρηθούν με τις μικρές και τις μεγάλες ήττες της ζωής τους. Καθημερινές κουβέντες, πυκνές σιωπές, βλέμματα και ελπίδες που διασταυρώνονται, αποτυπώνουν μια στιγμή του περάσματος από τον προηγούμενο αιώνα στον δικό μας. Η λεπτομέρεια των χαρακτήρων και το τρυφερό χιούμορ του Τσέχοφ κρατούν μέχρι σήμερα οικείο και δροσερό αυτόν τον τόσο αγαπημένο μας θεατρικό κήπο.
Ο πανέμορφος βυσσινόκηπος, ο οποίος αναφέρεται μέχρι και στο «Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν» της Ρωσίας, πρόκειται να καταστραφεί, να αλλάξει χρήση και στη θέση του να χτιστούν βίλες (μεζονέτες, θα λέγαμε σήμερα).
Μαζί με τον κήπο λοιπόν που, χάριν της προόδου, πρόκειται να κοπεί γιατί δεν αποδίδει πλέον, χάνεται δια παντός μια εποχή ευπορίας, αφθονίας, αμεριμνησίας και ταυτόχρονα σκαιότητας, επίδειξης, αχαλίνωτης σπατάλης και διαφθοράς.
Γύρω και μέσα σ’ αυτόν τον υπέροχο κήπο ζει και κινείται ένας ολόκληρος μικρόκοσμος, ένα φαινομενικά ανεξάντλητο δειγματολόγιο από χαρακτήρες που σηματοδοτούν τη δύσκολη μετάβαση από το παλιό στο καινούργιο. Είναι άνθρωποι απαίδευτοι, σοβαροφανείς, αδρανείς και νωθροί, συναισθηματικά ανάπηροι, και την ίδια στιγμή ευαίσθητοι, εργατικοί, με όραμα για ένα καλύτερο και δικαιότερο αύριο. Όλοι τους κινούνται από μια παράφορη ανάγκη να αγαπήσουν, να αγαπηθούν και να γεφυρώσουν την ερημιά τους, αλλά είναι τόσο ανίκανοι να πραγματοποιήσουν τα όνειρά τους. Πρόσωπα τραγελαφικά, θλιβεροί πρωταγωνιστές, σε ένα κωμικό ποίημα για το βαθύ και το ασήμαντο, το υψηλό και το γελοίο.

Γεννημένος το 1911 στο Κάιρο, μέλος της ελληνικής αιγυπτιώτικης κοινότητας αλλά από νωρίς επιλέγει τη διαχωριστική γραμμή της κοινωνικής τάξης και όχι του έθνους. Δουλεύει αρχικά στην Εθνική Τράπεζα της Αιγύπτου και μετά στην Ανω Αίγυπτο σε μια βαμβακοβιομηχανία. Σαν πραγματικά αδέρφια του βλέπει εκεί τους Αιγύπτιους αγρότες, τους φελάχους. Μ’ αυτούς συζητάει, αυτούς ακούει, κι αυτοί τον συμβουλεύονται.

Με το εφόδιο αυτής της στάσης ζωής μπαίνει στη δεκαετία του ’30, μια δεκαετία που επιτάχυνε τις κρίσιμες επιλογές για όλους. Ο κίνδυνος του

φασισμού από τη μια μεριά και η ελπίδα της επανάστασης από την άλλη. Ο Τσίρκας εντάσσεται στο ΚΚΕ.

Το μήνα του μέλιτος μετά το γάμο του θα τον αφιερώσει σε ένα μεγάλο ταξίδι στην Ευρώπη, όπου βλέπει από κοντά την επικίνδυνη ακροβασία προς το φασισμό. Εχει ήδη συγκλονιστεί από το βομβαρδισμό της Γκουέρνικα από τους φασίστες. Εχει το μυαλό του διαρκώς στο μέλλον της ισπανικής επανάστασης.

Ο προφήτης Μωάμεθ πάντως δεν θα εμφανίζεται στην ταινία, από σεβασμό προς τις ισλαμικές παραδόσεις που απαγορεύουν την απεικόνιση των προφητών.