Τι είναι η αλλοτρίωση; Ρίξτε μια ματιά στην τηλεόραση και θα πάρετε μια πολύ καλή γεύση: τηλεσκουπίδια και ανούσιες «εορταστικές εκπομπές» ακόμα και σήριαλ αμφίβολης ποιότητας κερδίζουν μαζικά ακροατήρια, χτυπώντας συχνά ρεκόρ τηλεθέασης. Το ερώτημα είναι γιατί; «Δεν έχουν τίποτα καλύτερο να κάνουν» αναρωτιούνται, δήθεν αθώα, οι ηθικολόγοι κουνώντας ταυτόχρονα με θλίψη το κεφάλι για την υποτιθέμενη «έλλειψη αξιών» και την «κατάντια» της σημερινής κοινωνίας;
Το πρόβλημα θα ήταν μικρό αν αυτές οι απόψεις περιορίζονταν σε αυτούς τους θλιβερούς κύκλους της συντηρητικής υποκρισίας. Αλλά δεν περιορίζονται εκεί: η άποψη ότι η σημερινή κοινωνία έχει «κάψει», με την συνεχή πλύση εγκεφάλου, τα μυαλά των ανθρώπων είναι πλατιά διαδεδομένη -ιδιαίτερα μέσα στην αριστερά. Η «αλλοτρίωση» είναι, για τους περισσότερους ανθρώπους, απλά ένα συνώνυμο για αυτό το «κάψιμο του εγκεφάλου». Η αλλοτρίωση, λένε, είναι ατομικό πρόβλημα. Και το ίδιο και η μάχη ενάντά της: σβύστε την τηλεόραση, κλείστε τα αφτιά σας στις Κίρκες του καταναλωτισμού, αδειάστε το μυαλό σας από τη σαβούρα του σχολείου, της εκκλησίας, της οικογένειας…
Η αλλοτρίωση, όμως, δεν είναι ατομικό πρόβλημα. Ούτε βρίσκεται στα μυαλά μας. Η αλλοτρίωση μπορεί να μας σπρώχνει στις λάθος ιδέες -στο να πιστεύουμε τα ψέματα της εκκλησίας ή της διαφήμισης. Αλλά η ίδια δεν είναι ούτε ιδεολογία, ούτε ψεύτικη συνείδηση. Η αλλοτρίωση βρίσκεται έξω από τα κεφάλια μας, στον πραγματικό, υλικό, κόσμο που μας περιβάλλει.
Τις πρώτες μας ιδέες για την αλλοτρίωση τις χρωστάμε στον Γκέοργκ Χέγκελ, τον μεγαλύτερο φιλόσοφο του 19ου αιώνα που επηρέασε με το έργο του -καθόλου τυχαία- και τον Μαρξ και τον Ενγκελς και όλους τους επαναστάτες της εποχής του. Ο Χέγκελ είναι ο «φιλόσοφος των αστικών επαναστάσεων». Εζησε την εποχή της Μεγάλης Γαλλικής Επανάστασης, ενθουσιάστηκε από την νίκη του «Οχλου του Παρισιού» που κατάφερε μέσα σε λίγα χρόνια να γκρεμίσει την «αιώνια» βασιλεία των ευγενών και των κληρικών και ύστερα προσπάθησε να μετατράψει αυτόν τον ενθουσιασμό για την νίκη του «Ορθού Λόγου» πάνω στα σκοτάδια της Ιστορίας σε φιλοσοφικό σύστημα. Αλλά έμεινε στα μισά του δρόμου -όπως έμεινε και η ίδια η αστική τάξη. Η ισότητα, η αδελφότητα και η ελευθερία που υποσχόταν έμεινε, όπως είναι γνωστό, στα χαρτιά…
Ο Χέγκελ δεν το θεωρούσε και πολύ παράξενο αυτό. Για αυτόν η μοίρα του ανθρώπου ήταν, λίγο πολύ «τραγική». Η αλλοτρίωση ήταν κομμάτι αυτής της μοίρας, κάτι για το οποίο ποτέ δεν θα μπορούσε ο ίδιος να κάνει κάτι ουσιαστικό.
Η αλλοτρίωση, για τον Χέγκελ, ήταν συνδεδεμένη με την εργασία. Οι άνθρωποι, έλεγε, μετατρέπουν με την εργασία τους τις ιδέες τους σε πραγματικότητα, σε μια πραγματικότητα όμως που βρίσκεται, από την φύση της, έξω από αυτούς. Με την εργασία του, έλεγε, ο άνθρωπος «αποξενώνεται» από τα ίδια του τα δημιουργήματα -που γίνονται «αλλότρια», αυτονομούνται από τον δημιουργό τους, αποκτούν μια ζωή ανεξάρτητη από αυτόν και όχι σπάνια στρέφονται ακόμα και εναντίον του. Για τον Χέγκελ ο άνθρωπος ήταν κάτι σαν τον μαθητευόμενο μάγο του παραμυθιού -μπορεί να βάλει μπροστά την μηχανή που φτιάχνει αλάτι αλλά ύστερα η μηχανή αυτονομείται, παύει να υπακούει στα μαγικά του και ο κόσμος ολόκληρος αρχίζει να καλύπτεται από αλάτι. Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να κηρύξουμε τον πόλεμο στο δημιούργημά μας, να προσπαθήσουμε να πετάξουμε την μηχανή στην θάλασσα, όπως έκανε και ο μαθητευόμενος μάγος. Αλλά και πάλι η νίκη μας θα είναι μόνο μερική -η θάλασσα θα είναι για πάντα αλμυρή από εδώ και πέρα.
Χειραφέτηση
Ο Χέγκελ δεν ήταν ούτε τρελός ούτε φαντασιόπληκτος. Απλά γυρνούσε τα μάτια του πίσω στα βάθη της ανθρώπινης ιστορίας. Ο άνθρωπος, έλεγε, κατάφερε με την εργασία του να κυριαρχήσει πάνω στις δυνάμεις της φύσης, αλλά τώρα βρίσκεται αντιμέτωπος με το ίδιο του το κατασκεύασμα, τον πολιτισμό, την οργανωμένη κοινωνία. Ο άνθρωπος της προϊστορικής εποχής καταδυναστευόταν από τα θηρία, τις βροχές και το κρύο. Ο άνθρωπος του 18ου αιώνα από τους ευγενείς, τους επίσκοπους, τον βασιλιά και τον Πάπα. Η επανάσταση, η μάχη ενάντια στην φεουδαρχία, ήταν η συνέχεια του αγώνα που ξεκίνησε η ανθρωπότητα πριν από πολλές χιλιετηρίδες για την χειραφέτησή της.
Ο Χέγκελ δεν έκλεινε τα μάτια μπροστά στην αλλοτρίωση της νέας κοινωνίας -του καπιταλισμού. Περιέγραφε με μελανά χρώματα τις συνθήκες εργασίας στα εργοστάσια, τις φυλακές της ανθρώπινης εργασίας που είχαν χτίσει οι ίδιοι οι εργάτες, με κόπο, πόνο, αίμα και ιδρώτα. Αυτή ήταν, όμως, η μοίρα του ανθρώπου. Να καταδυναστεύεται διαρκώς από τα δημιουργήματά του, από την μετατροπή των ιδεών του, του «πνεύματος», στον πραγματικό κόσμο που τον περιβάλλει, σε «ύλη». Το μόνο που θα μπορούσε να κάνει ο άνθρωπος θα ήταν να συνειδητοποιήσει αυτή την τραγική του μοίρα και να συμφιλιωθεί μαζί της. Η αντίφαση, με άλλα λόγια, ανάμεσα στο «πνεύμα» και την «ύλη» θα λυνόταν με την επανένωσή τους, σε ένα «ανώτερο επίπεδο»- στο επίπεδο της «υψηλής φιλοσοφίας» δηλαδή.
Ο Μάρξ κληρονόμησε την έννοια της αλλοτρίωσης από τον Χέγκελ. Για να την υιοθετήσει, όμως, χρειάστηκε να την γυρίσει πρώτα τούμπα, να την κάνει να στέκεται πραγματικά «με τα πόδια κάτω και το κεφάλι πάνω» -όπως έλεγε ο ίδιος για τις ιδέες που είχε δανειστεί από τον Χέγκελ. Ο Μαρξ συμφωνούσε με τον Χέγκελ ότι η πηγή της αλλοτρίωσης ήταν η εργασία. Αλλά δεν γεννούσε κάθε εργασία, από την ίδια της την φύση, αλλοτρίωση: μόνο η ανελεύθερη εργασία γεννάει προϊόντα αυτονομημένα από τους δημιουργούς τους που στρέφονται ενάντια τους. Η αλλοτρίωση, με άλλα λόγια, δεν είναι παρά η άλλη όψη της εκμετάλλευσης. Η αλλοτρίωση είναι τόσο παλιά όσο και η ίδια η διαίρεση της ανθρώπινης κοινωνίας σε τάξεις, σε εκμεταλλευτές και εκμεταλλευόμενους.
Η αποξένωση του ανθρώπου από τα δημιουργήματα της εργασίας του δεν οφείλεται σε κάποια υπόγεια και σκοτεινή φιλοσοφική νομοτέλεια: οφείλεται στο απλό γεγονός ότι τα προϊόντα της εργασίας των ανθρώπων -της συντριπτικής πλειοψηφίας που δουλεύει- δεν ανήκουν στους ίδιους: ανήκουν στα αφεντικά τους, στην «ελίτ», που τους εκμεταλλεύεται και τους καταπιέζει. Στα χέρια της κάθε ένα από αυτά τα προϊόντα μετατρέπεται σε ένα όπλο που στρέφεται ενάντια στην αντίπαλη τάξη -την ίδια την εκμεταλλευόμενη και εργαζόμενη πλειοψηφία που τα έχει κατασκευάσει δηλαδή.
Η εκμετάλλευση έχει φτάσει, με τον καπιταλισμό στο απόγειό της. Την εποχή της φεουδαρχίας οι ευγενείς αποσπούσαν, με τον φοροεισπράκτορα και την απειλή του σπαθιού, ένα μέρος από την σοδειά των αγροτών. Οι καπιταλιστές, στα σημερινά εργοστάσια, αρπάζουν το 100% -όλα τα προϊόντα- που παράγουν οι εργάτες. Η αλλοτρίωση έχει χτυπήσει κυριολεκτικά «κόκκινο». Οσο περισσότερο δουλεύει ο εργάτης, γράφει το 1844 ο Μαρξ στα «Φιλοσοφικά και Οικονομικά Χειρόγραφα», τόσο επιδεινώνεται η κατάστασή του, τόσο μεγαλώνει η εκμετάλλευσή του και υπονομεύεται η θέση του. Από κύριος, ο εργάτης μετατρέπεται σε εξάρτημα της μηχανής.
Οι αλυσίδες της αλλοτρίωσης χαλκεύονται στην παραγωγή, στο εργοστάσιο, στο γραφείο, στο εργοτάξιο. Οι εργάτες παράγουν με την δουλιά του «υπεραξία» για τα αφεντικά, η υπεραξία γίνεται κέρδος και το κέρδος κεφάλαιο -με άλλα μετατρέπεται ακριβώς σε αυτή την «δύναμη» που υποδουλώνει τους εργάτες, που δίνει στα αφεντικά το δικαίωμα να τους υπαγορεύουν όχι μόνο τι, σε τι ποσότητα και ποιότητα θα παράγουν αλλά και πόσες ώρες θα δουλέψουν, με τι μεροκάμματο, σε τι συνθήκες κλπ.
Από την παραγωγή η αλλοτρίωση απλώνεται σε ολόκληρη την κοινωνία. Τα ίδια τα προϊόντα που έχουν φτιάξει οι εργάτες έρχονται τώρα να τους καταδιώξουν σαν «εμπορεύματα» από τα ράφια των καταστημάτων, υποσχόμενα να καλύψουν την κάθε τους ανάγκη, παλιά ή νέα, πραγματική ή φανταστική. Στην διαφήμιση της Φόρντ το αυτοκίνητο δεν είναι πια αυτό το μισητό σασί -το 536ο που πέρασε σήμερα μπροστά σου από την αλυσίδα παραγωγής- που περιμένει να του βιδώσεις στα γρήγορα τις ρόδες. Είναι ένα μοντέρνο «μαγικό χαλί», η «μηχανή των ονείρων σου», μια «διόδος προς την ελευθερία» και ότι άλλο μπορεί να φανταστεί κανείς. Ποδοποτάει το σύστημα τα πράγματα που αγαπάμε; Τόσο το καλύτερο για αυτό: κάθε κατεστραμμένη επιθυμία είναι μια ακόμα ευκαιρία που θα μπορέσει να αλλώσει ο μαγικός κόσμος της αγοράς.
Συγκίνηση
Είναι τα ωράρια τόσο εξαντλητικά που οι άνθρωποι δεν προλαβαίνουν να μαγειρέψουν και να φάνε; Θα τους προσφέρουμε Μακντόναλντ -με το αζημίωτο φυσικά. Είναι η ζωή τόσο σκληρή και απρόσωπη που δεν αφήνει στους ανθρώπους ευκαιρίες για να γνωριστούν, να αποκτήσουν φίλους, να αγαπήσουν; Ευκαιρία για μια τηλεοπτική παρέα -για το χαζολόγημα του Big Brother. Ακόμα και την συγκίνηση του να έχεις έναν δικό σου άνθρωπο στο νοσοκομείο μπορεί να σου προσφέρει η τηλεόραση. Η επιτυχία αυτών των εκπομπών δεν είναι μέτρο της «αποβλάκωσης» των ανθρώπων, όπως λένε οι ηθικολόγοι: μέτρο της μοναξιάς τους είναι. Και της βουλιμίας των καπιταλιστών να μετατρέψουν ακόμα και αυτή τη μοναξιά σε ευκαιρία και κέρδος…
Το μυστικό της αλλοτρίωσης δεν βρίσκεται στους ουρανούς. Οι άνθρωποι δεν είναι έρμαια της «τραγικής τους μοίρας». Ο αγώνας ενάντια στην αλλοτρίωση δεν είναι παρά ο αγώνας ενάντια στην εκμετάλλευση. Η αντίφαση ανάμεσα στους δημιουργούς και τα δημιουργήματά τους δεν θα λυθεί στην σφαίρα των ιδεών. Μπορεί να λυθεί στην σφαίρα της ίδιας της πραγματικότητας, με την ανατροπή του καπιταλισμού -της ανώτερης μορφής ταξικής κοινωνίας- και την αντικατάαστασή της με μια κοινωνία πραγματικής ισότητας και ελευθερίας.
Το κλειδί για να σπάσουμε τα δεσμά της αλλοτρίωσης βρίσκεται στα χέρια της εργατικής τάξης -του «ιστορικού νεκροθάφτη» του καπιταλισμού, όπως την ονόμαζε ο Μαρξ. Οι απολογητές του καπιταλισμού υποστηρίζουν ότι οι εργάτες ούτε θέλουν ούτε μπορούν πια να αναλάβουν αυτό το καθήκον. Είναι, λένε, πια και οι ίδιοι «ενσωματωμένοι» βαθειά στο σύστημα. Αυτοί θα επαναστατήσουν; Και επαναλαμβάνουν τόσο συχνά αυτό το ψέμα που έχουν φτάσει στο σημείο να το πιστεύουν ακόμα και οι ίδιοι! Πιστεύει, αλήθεια, κανείς από όλους αυτούς τους «σοφούς» που ισχυρίζονται ότι οι εργάτες έχουν πιά «καεί» από τα Big Brother ότι όποιος τρώει MacDonald’s δεν έχει πια την δύναμη και την όρεξη να παλέψει ενάντια στην αδικία και την εκμετάλλευση; Αλήθεια, ποιανού το μυαλό έχει καεί από τα ψέματα;
Σωτήρης Κοντογιάννης
